गांधी घराण्याचा राजकीय वारसा आणि इतिहासाच्या सत्याची कसोटी!
भारतीय राजकारणात नेहरू-गांधी घराण्याचे स्थान जितके प्रभावी आहे, तितकेच ते वादग्रस्तही राहिले आहे. या घराण्याने देशाला तीन पंतप्रधान दिले, अनेक ऐतिहासिक निर्णय घेतले, काही महत्त्वपूर्ण राजकीय बदल घडवले; पण त्याचबरोबर आणीबाणी, घराणेशाही, सत्तेचे केंद्रीकरण आणि काँग्रेसच्या राजकीय अपयशासारख्या गंभीर प्रश्नांनाही जन्म दिला. अशा पार्श्वभूमीवर सोनिया गांधी यांचे Belonging: A Journey of Love हे आत्मचरित्र केवळ एका महिलेची जीवनकहाणी म्हणून नव्हे, तर स्वतंत्र भारताच्या राजकीय इतिहासातील एका महत्त्वाच्या कालखंडाचे वैयक्तिक साक्षीपत्र म्हणून पाहावे लागेल.
१० नोव्हेंबर २०२६ रोजी प्रकाशित होत असलेल्या या पुस्तकाच्या निमित्ताने भारतीय राजकारणातील अनेक जुन्या आठवणी, वाद आणि अनुत्तरित प्रश्न पुन्हा चर्चेत आले आहेत. उपलब्ध पुस्तकविषयक माहिती, प्रसिद्ध झालेले उतारे आणि मुलाखतींमधून समोर आलेल्या मुद्द्यांच्या आधारे या आत्मचरित्राचे प्राथमिक मूल्यमापन करता येते. मात्र संपूर्ण पुस्तकाचे वाचन आणि स्वतंत्र ऐतिहासिक पडताळणी झाल्याशिवाय त्यातील प्रत्येक दाव्याला अंतिम सत्य मानणे योग्य ठरणार नाही.
एका इटालियन मुलीचा भारताशी जुळलेला जीवनबंध
इटलीतील एका सामान्य कुटुंबात जन्मलेल्या सोनिया मायनो यांची इंग्लंडमधील केंब्रिज येथे राजीव गांधी यांच्याशी झालेली भेट त्यांच्या आयुष्याला अनपेक्षित वळण देणारी ठरली. प्रेम, विवाह आणि १९६८ मध्ये भारतात आगमन या घटनांनी एका युरोपीय तरुणीचे आयुष्य भारताच्या सर्वाधिक प्रभावशाली राजकीय कुटुंबाशी जोडले गेले.
भारतीय संस्कृती, भाषा, खाद्यपदार्थ, साडी, कौटुंबिक परंपरा आणि सामाजिक जीवनाशी जुळवून घेण्याचा त्यांचा प्रवास हा पुस्तकाचा मानवी चेहरा आहे. एखाद्या देशात जन्म घेणे आणि त्या देशाला आपले घर मानणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. सोनिया गांधी यांच्या आयुष्यात हा आपलेपणा हळूहळू निर्माण झाला.
परंतु येथे एक महत्त्वाचा मुद्दा लक्षात घेतला पाहिजे. एखाद्या देशाशी भावनिक नाते निर्माण होणे आणि त्या देशाच्या राजकीय नेतृत्वाचा नैतिक अधिकार प्राप्त होणे या स्वतंत्र बाबी आहेत. लोकशाही व्यवस्थेत नेतृत्वाची वैधता ही जन्म, विवाह किंवा घराण्याच्या प्रतिष्ठेवर नव्हे, तर सार्वजनिक कार्य, उत्तरदायित्व आणि जनतेच्या विश्वासावर ठरते.
इंदिरा गांधी : घरातील व्यक्ती आणि इतिहासातील पंतप्रधान
या आत्मचरित्रातील एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे इंदिरा गांधी यांचे कौटुंबिक व्यक्तिमत्त्व. देशासाठी त्या कठोर निर्णय घेणाऱ्या, प्रचंड राजकीय अधिकार असलेल्या पंतप्रधान होत्या. मात्र सोनिया गांधी यांच्या आठवणींमधून घरातील इंदिरा गांधींचे वेगळे रूप समोर येते.
कौटुंबिक जिव्हाळा, एकाकीपणा, राजकीय ताणतणाव आणि स्वभावातील चढउतार यांचे वर्णन एखाद्या ऐतिहासिक व्यक्तिमत्त्वाच्या मानवी बाजूकडे पाहण्याची संधी देते.
मात्र इतिहासाचे मूल्यमापन करताना व्यक्तीच्या खासगी आयुष्याबद्दलची सहानुभूती आणि तिच्या सार्वजनिक निर्णयांची चिकित्सा यांची गल्लत होता कामा नये.
इंदिरा गांधींच्या व्यक्तिमत्त्वातील कणखरपणा मान्य करताना १९७५ मध्ये लागू करण्यात आलेल्या आणीबाणीचे वास्तव विसरता येणार नाही.
आणीबाणीची कबुली : आत्मपरीक्षण की इतिहासाचे पुनर्मूल्यमापन?
भारतीय लोकशाहीच्या इतिहासातील सर्वाधिक गंभीर घटनांपैकी एक म्हणजे १९७५ ची आणीबाणी. नागरिकांचे मूलभूत अधिकार, प्रसारमाध्यमांचे स्वातंत्र्य आणि राजकीय विरोधकांचे अधिकार यांच्यावर त्या काळात कठोर निर्बंध आले.
सोनिया गांधी यांनी आणीबाणी लागू करण्याचा निर्णय चुकीचा होता, अशी भूमिका मांडल्याचे उपलब्ध माहितीतून समोर येते. राजीव गांधी या निर्णयाच्या बाजूने नव्हते, तर संजय गांधी यांचा तत्कालीन निर्णयप्रक्रियेवर प्रभाव होता, असेही त्यांचे कथन आहे.
काँग्रेसच्या इतिहासातील या गंभीर चुकीबद्दल आत्मपरीक्षण होणे स्वागतार्ह आहे. परंतु या प्रकरणाची संपूर्ण जबाबदारी केवळ संजय गांधी यांच्यावर टाकून तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांची राजकीय जबाबदारी कमी करता येणार नाही.
आणीबाणी हा एखाद्या कुटुंबातील मतभेदांचा विषय नव्हता; तो भारतीय नागरिकांच्या घटनात्मक अधिकारांवर झालेला आघात होता.
इतिहासातील चूक मान्य करणे महत्त्वाचे असते; पण त्या चुकीची संपूर्ण जबाबदारी स्वीकारणे त्याहून अधिक महत्त्वाचे असते. सोनिया गांधी यांच्या आत्मचरित्राचे मूल्यमापन करताना हा निकष विसरता येणार नाही.
दोन हत्यांनी उद्ध्वस्त झालेले वैयक्तिक आयुष्य
३१ ऑक्टोबर १९८४ रोजी इंदिरा गांधी यांची हत्या झाली आणि २१ मे १९९१ रोजी राजीव गांधी यांची आत्मघाती हल्ल्यात हत्या झाली. या दोन घटनांनी सोनिया गांधी यांच्या वैयक्तिक आयुष्यावर खोल परिणाम केला.
एका स्त्रीने आपल्या सासूची आणि पतीची राजकीय हिंसाचारात झालेली हत्या अनुभवणे, मुलांच्या सुरक्षिततेची चिंता करणे आणि त्यानंतरही त्याच देशात आयुष्य घालवण्याचा निर्णय घेणे, हा त्यांच्या जीवनप्रवासातील अत्यंत संवेदनशील भाग आहे.
मात्र इंदिरा गांधींच्या हत्येनंतर उसळलेल्या शीखविरोधी हिंसाचाराचा ऐतिहासिक संदर्भही तितकाच महत्त्वाचा आहे. राजीव गांधी यांच्या नेतृत्वाखालील तत्कालीन सरकारवर हिंसाचार रोखण्यात अपयश आल्याची गंभीर टीका झाली होती.
व्यक्तिगत दुःखाचा आदर राखतानाच सार्वजनिक जबाबदारीची चिकित्सा करणे हीच प्रगल्भ लोकशाहीची खूण आहे.
१९९८ ते २००४ : राजकारणात अनिच्छेने प्रवेश की नेतृत्वाची रणनीती?
राजीव गांधी यांच्या हत्येनंतर काही वर्षे सक्रिय राजकारणापासून दूर राहिलेल्या सोनिया गांधी यांनी १९९८ मध्ये काँग्रेसचे अध्यक्षपद स्वीकारले. काँग्रेस संघटनात्मकदृष्ट्या कमकुवत होत असताना त्यांचे नेतृत्व पक्षासाठी महत्त्वाचे ठरले.
त्यांच्या अध्यक्षपदाच्या काळात काँग्रेसने २००४ मध्ये केंद्रातील सत्ता पुन्हा मिळवली आणि २००९ मध्येही संयुक्त पुरोगामी आघाडीने सत्ता कायम राखली.
मात्र २००४ मध्ये पंतप्रधानपद नाकारून डॉ. मनमोहन सिंह यांचे नाव पुढे करण्याचा निर्णय आजही चर्चेचा विषय आहे.
समर्थकांच्या मते, हा वैयक्तिक सत्तेपेक्षा पक्ष आणि आघाडीच्या हिताला प्राधान्य देणारा निर्णय होता. टीकाकारांच्या मते, पंतप्रधानपद स्वीकारले नसले तरी यूपीए अध्यक्षपद आणि राष्ट्रीय सल्लागार परिषदेच्या माध्यमातून सोनिया गांधी यांचा सरकारच्या धोरणांवर मोठा प्रभाव कायम राहिला.
या दोन्ही भूमिकांचा विचार करता एक प्रश्न निर्माण होतो.
सत्तेचे औपचारिक पद न स्वीकारणे म्हणजे सत्तेपासून पूर्णपणे दूर राहणे असे म्हणता येईल का?
भारतीय लोकशाहीत प्रत्यक्ष घटनात्मक अधिकार आणि अप्रत्यक्ष राजकीय प्रभाव यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी २००४ ते २०१४ हा कालखंड महत्त्वाचा आहे.
काँग्रेसचे योगदान आणि चुका : दोन्हींचा हिशेब आवश्यक
सोनिया गांधी यांच्या आत्मचरित्रातून काँग्रेसच्या इतिहासाकडे पाहण्याची संधी मिळते. स्वातंत्र्यलढ्यातील योगदान, राष्ट्रनिर्मिती, संस्थात्मक विकास, आर्थिक धोरणे आणि सामाजिक कल्याणाच्या योजनांमध्ये काँग्रेसची भूमिका महत्त्वाची राहिली आहे.
मात्र त्याच पक्षाच्या राजवटीत आणीबाणी लागू झाली, भ्रष्टाचाराचे गंभीर आरोप झाले, घराणेशाहीची संस्कृती बळावली आणि संघटनात्मक कमकुवतपणामुळे पक्षाचा जनाधार कमी झाला.
काँग्रेसच्या इतिहासातील चांगल्या गोष्टी मान्य करणे म्हणजे तिच्या चुकांकडे दुर्लक्ष करणे नव्हे. त्याचप्रमाणे तिच्या चुका अधोरेखित करणे म्हणजे ऐतिहासिक योगदान नाकारणेही नव्हे.
सोनिया गांधी यांनी काँग्रेसच्या काही निर्णयांबाबत आणि बदलत्या राजकीय परिस्थितीचे आकलन करण्यात झालेल्या त्रुटींबाबत आत्मपरीक्षण केल्याचे समोर येते. विशेषतः अयोध्या आणि बाबरी मशीद प्रकरणाच्या संदर्भात पक्षाच्या भूमिकेचे पुनर्मूल्यमापन महत्त्वाचे ठरते.
परंतु आत्मपरीक्षणाची खरी कसोटी पुस्तकातील कबुलीपुरती मर्यादित नसते. त्या अनुभवातून पक्षाच्या कार्यपद्धतीत आणि नेतृत्वाच्या निवडीत किती बदल होतात, यावर त्याचे मूल्य ठरते.
नरेंद्र मोदी, भाजपा आणि संघावरील टीका
सोनिया गांधी यांच्या पुस्तकातील सर्वाधिक राजकीय चर्चा निर्माण करणारा भाग म्हणजे नरेंद्र मोदी सरकार, भारतीय जनता पक्ष आणि राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ यांच्याविषयीचा त्यांचा दृष्टिकोन.
लोकशाही संस्थांची स्वायत्तता, धार्मिक ध्रुवीकरण, अल्पसंख्याकांचे अधिकार, संसदीय कामकाज आणि धर्मनिरपेक्षतेच्या संकल्पनेबाबत त्यांनी उपस्थित केलेले प्रश्न गंभीर आहेत.
मात्र या आरोपांचे परीक्षण करताना काँग्रेसच्या राजकीय भूमिकेचीही तितकीच चिकित्सा झाली पाहिजे.
मोदी सरकारचे समर्थक राष्ट्रीय सुरक्षा, पायाभूत सुविधांचा विकास, कल्याणकारी योजनांची अंमलबजावणी आणि राजकीय स्थैर्य यांना महत्त्व देतात. विरोधक लोकशाही संस्थांचे स्वातंत्र्य, तपास यंत्रणांची भूमिका आणि सामाजिक ध्रुवीकरणाबाबत प्रश्न उपस्थित करतात.
लोकशाहीत या दोन्ही प्रकारच्या दाव्यांची कसोटी पुरावे, घटनात्मक मूल्ये आणि सार्वजनिक उत्तरदायित्व हीच असली पाहिजे.
सोनिया गांधी यांनी मोदी सरकारवर टीका केली म्हणून ती आपोआप चुकीची ठरत नाही. त्याचप्रमाणे त्या काँग्रेसच्या ज्येष्ठ नेत्या आहेत म्हणून त्यांच्या प्रत्येक आरोपाला अंतिम सत्य मानताही येणार नाही.
पुस्तकाच्या प्रकाशनातील वाद आणि अभिव्यक्तिस्वातंत्र्य
या आत्मचरित्राच्या प्रकाशनप्रक्रियेभोवती निर्माण झालेला वादही दुर्लक्ष करण्यासारखा नाही.
प्रारंभी Penguin Random House India आणि नंतर HarperCollins India या प्रकाशकांशी संबंधित घडामोडी चर्चेत आल्या. संपादकीय बदल, राजकीय संदर्भ आणि काही मजकुराबाबत मतभेद झाल्याची वृत्ते प्रसिद्ध झाली.
मात्र प्रकाशकाने बाह्य राजकीय दबावामुळे प्रकाशन थांबवल्याचा दावा नाकारल्याचेही लक्षात घेतले पाहिजे.
या प्रकरणातून लेखकाचे अभिव्यक्तिस्वातंत्र्य आणि प्रकाशकाची संपादकीय जबाबदारी यांच्यातील संबंधांचा महत्त्वाचा प्रश्न पुढे येतो.
राजकीय आत्मचरित्र लिहिणाऱ्या व्यक्तीला आपले अनुभव आणि विचार मांडण्याचा अधिकार आहे. त्याचवेळी ऐतिहासिक घटनांबाबत अचूकता राखणे, गंभीर आरोपांची पडताळणी करणे आणि वाचकांची दिशाभूल होणार नाही याची काळजी घेणे ही प्रकाशन प्रक्रियेची आवश्यक जबाबदारी आहे.
गांधी परिवार आणि काँग्रेस : नेतृत्वाचा अनुत्तरित प्रश्न
या आत्मचरित्रातून राहुल गांधी आणि प्रियंका गांधी यांच्या बालपणातील असुरक्षितता, कौटुंबिक दुःख आणि राजकीय वातावरणाचे संदर्भही समोर येतात.
आज दोघेही सक्रिय राजकारणात आहेत. मात्र त्यांच्या राजकीय वाटचालीकडे पाहताना काँग्रेससमोरील एक मूलभूत प्रश्न पुन्हा उपस्थित होतो.
काँग्रेसला गांधी परिवाराच्या नेतृत्वाची गरज आहे, की गांधी परिवाराच्या राजकीय वारशामुळे पक्षातील पर्यायी नेतृत्व विकसित होण्यावर मर्यादा येतात?
हा प्रश्न कोणत्याही व्यक्तीच्या व्यक्तिगत क्षमतेविषयी नसून पक्षांतर्गत लोकशाहीविषयी आहे.
लोकशाही व्यवस्थेत नेतृत्वाला राजकीय वारशाचा लाभ मिळू शकतो. परंतु केवळ वारसा ही नेतृत्वाची कायमस्वरूपी पात्रता ठरू शकत नाही. संघटनात्मक क्षमता, जनतेशी संवाद, धोरणात्मक स्पष्टता आणि निवडणुकीतील कामगिरी हे निकषही तितकेच महत्त्वाचे आहेत.
काँग्रेसच्या भविष्यासाठी या प्रश्नाचे उत्तर अत्यंत महत्त्वाचे ठरेल.
आत्मचरित्र म्हणजे इतिहासाचा अंतिम निकाल नव्हे!
सोनिया गांधी यांचे आयुष्य असामान्य आहे, याबाबत दुमत असण्याचे कारण नाही. एका परदेशात जन्मलेल्या तरुणीचा भारतातील प्रभावशाली राजकीय कुटुंबात प्रवेश, दोन राजकीय हत्यांचे आघात, पक्षाध्यक्ष म्हणून दीर्घ कार्यकाळ आणि पंतप्रधानपद नाकारण्याचा निर्णय या सर्व घटनांनी त्यांच्या आयुष्याला ऐतिहासिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
परंतु आत्मचरित्राचे एक अंग वैयक्तिक स्मृतींचे असते आणि दुसरे अंग लेखकाने स्वतःच्या आयुष्याचे केलेले मूल्यमापन असते.
लेखकाला स्वतःच्या अनुभवांची बाजू मांडण्याचा अधिकार असतो. मात्र इतिहासाला त्या अनुभवांची स्वतंत्र पडताळणी करण्याचा अधिकारही असतो.
इंदिरा गांधी यांच्या कौटुंबिक आठवणींमुळे आणीबाणीचे गांभीर्य कमी होत नाही. राजीव गांधी यांच्या हत्येमुळे १९८४ च्या हिंसाचाराविषयीचे प्रश्न संपत नाहीत. सोनिया गांधी यांनी पंतप्रधानपद नाकारल्यामुळे त्यांच्या अप्रत्यक्ष राजकीय प्रभावावरील चर्चा निरर्थक ठरत नाही. त्याचप्रमाणे मोदी सरकारवरील टीकेमुळे काँग्रेसच्या स्वतःच्या ऐतिहासिक जबाबदाऱ्या पुसल्या जात नाहीत.
इतिहासाचे सत्य हे कोणत्याही राजकीय पक्षाच्या सोयीप्रमाणे बदलता कामा नये.
शेवटी प्रश्न पुस्तकाचा नाही, इतिहासाकडे पाहण्याच्या प्रामाणिकपणाचा आहे!
Belonging: A Journey of Love हे पुस्तक सोनिया गांधी यांच्या वैयक्तिक आयुष्याचा, नेहरू-गांधी परिवाराच्या राजकीय वारशाचा आणि भारतीय राजकारणातील एका महत्त्वाच्या कालखंडाचा अभ्यास करण्याची संधी उपलब्ध करून देते.
या पुस्तकातील आठवणी वाचताना सहानुभूती वाटू शकते, काही निर्णयांबद्दल आदर निर्माण होऊ शकतो आणि काही राजकीय भूमिकांबद्दल तीव्र मतभेदही असू शकतात. या सर्व प्रतिक्रिया लोकशाही समाजात स्वाभाविक आहेत.
मात्र कोणत्याही राजकीय व्यक्तीचे मूल्यमापन केवळ तिच्या समर्थकांच्या स्तुतीवर किंवा विरोधकांच्या टीकेवर आधारित असू नये.
आज भारताला केवळ राजकीय आत्मचरित्रांची नव्हे, तर राजकीय आत्मपरीक्षणाची गरज आहे. काँग्रेसने आपल्या ऐतिहासिक चुका स्वीकारल्या पाहिजेत आणि सत्ताधारी भाजपनेही आपल्या निर्णयांची सार्वजनिक चिकित्सा स्वीकारली पाहिजे.
कारण लोकशाहीची खरी ताकद एखाद्या घराण्यात, व्यक्तिमत्त्वात किंवा पक्षात नसते. ती असते नागरिकांच्या प्रश्न विचारण्याच्या अधिकारात आणि सत्ताधाऱ्यांच्या उत्तरदायित्वात.
सोनिया गांधी यांनी या पुस्तकातून आपली जीवनकहाणी आणि राजकीय अनुभव मांडले आहेत. त्यांचे म्हणणे समजून घेणे आवश्यक आहे. पण त्या अनुभवांनाच इतिहासाचा अंतिम निर्णय मानणे योग्य ठरणार नाही.
व्यक्तीचे दुःख समजून घेतले पाहिजे, तिच्या योगदानाची नोंद केली पाहिजे आणि तिच्या चुकांची चिकित्साही केली पाहिजे. कारण इतिहास कोणाच्याही बाजूने लिहिला जाऊ शकतो; पण सत्याची कसोटी सर्वांसाठी एकच असली पाहिजे!
लेखक – अनिल गगनभेदी थत्ते


प्रतिक्रिया व्यक्त करा