गेल्या दहा वर्षांतील महाराष्ट्राच्या राजकारणाचा इतिहास लिहायचा झाला, तर शरद पवार यांच्यानंतर सर्वाधिक चर्चेत राहिलेल्या व्यक्तिमत्त्वांमध्ये संजय राऊत यांचे नाव अग्रक्रमाने घ्यावे लागेल. विशेषतः २०१९ नंतरच्या महाराष्ट्राच्या राजकारणात संजय राऊत नावाचे एक स्वतंत्र वादळ निर्माण झाले. त्या वादळाने कित्येकांची राजकीय गणिते बिघडवली, अनेकांच्या महत्त्वाकांक्षांना धक्के दिले आणि अनेकांच्या चेहऱ्यावर समाधानाचे हास्यही फुलवले!
महाराष्ट्रात एखाद्या राजकीय नेत्यावर पराकोटीचे प्रेम करणारे आणि त्याच तीव्रतेने त्याचा द्वेष करणारे असे दोन तट निर्माण करायचे असतील, तर त्यासाठी फार मोठ्या राजकीय प्रयोगाची आवश्यकता नाही. संजय राऊत यांचे नाव उच्चारले तरी पुरेसे आहे!
आणि या सगळ्या राजकीय गदारोळापलीकडे संजय राऊत हे माझे पत्रकारितेतील सहकारी आणि वैयक्तिक मित्र आहेत, ही माझ्यासाठी विशेष आनंदाची बाब आहे.
१५ नोव्हेंबर १९६१ रोजी अलिबाग येथे जन्मलेल्या संजय राऊत यांनी पत्रकारितेतून सार्वजनिक जीवनाचा प्रवास सुरू केला. सुरुवातीच्या काळात गुन्हेगारी जगताचे वार्तांकन, मुंबईतील अंडरवर्ल्डच्या घडामोडी आणि राजकीय पत्रकारिता या क्षेत्रांत त्यांनी आपली ओळख निर्माण केली. पुढे बाळासाहेब ठाकरे यांच्या विश्वासामुळे दैनिक ‘सामना’च्या संपादकीय नेतृत्वात त्यांना महत्त्वाचे स्थान मिळाले.
बाळासाहेबांची शिवसेना आणि ‘सामना’ची लेखणी यांचे नाते सर्वश्रुत आहे. त्या परंपरेत संजय राऊत यांनी स्वतःची वेगळी शैली निर्माण केली. त्यांच्या लेखणीत राजकीय विश्लेषण असते, शब्दांचे फटकारे असतात, विरोधकांना टोमणे असतात आणि प्रसंगी असे काही शब्दबाण असतात की समोरच्याला प्रत्युत्तर देण्यापूर्वी शब्दकोश उघडावा की वकिलाचा सल्ला घ्यावा, असा प्रश्न पडावा!
‘सामना’मधील त्यांचे अग्रलेख आणि ‘रोखठोक’मधील भाष्य अनेकदा राजकीय वर्तुळात खळबळ निर्माण करते. काहींना ते पत्रकारितेतील निर्भीडपणा वाटतो, तर काहींना राजकीय पक्षनिष्ठेचा अतिरेक. पण दोन्ही बाजूंना एक गोष्ट मान्य करावी लागते—संजय राऊत यांच्या लेखणीकडे दुर्लक्ष करणे सोपे नाही.
२००४ पासून चार वेळा राज्यसभेवर निवडून गेलेल्या संजय राऊत यांनी दिल्लीतील संसदीय राजकारणातही आपली उपस्थिती नोंदवली. महाराष्ट्रातील राजकीय प्रश्न, पक्षाची भूमिका आणि राष्ट्रीय पातळीवरील घडामोडी यांवर त्यांनी सातत्याने भाष्य केले. संसदेत ते खासदार असले, तरी महाराष्ट्राच्या राजकीय रंगमंचावर त्यांची भूमिका अनेकदा एखाद्या नाटकातील सूत्रधारासारखी राहिली आहे.
पण संजय राऊत यांच्या राजकीय कारकिर्दीतील सर्वात गाजलेला अध्याय म्हणजे २०१९ मधील महाराष्ट्राचे सत्तांतर!
भाजप आणि शिवसेना एकत्र निवडणूक लढले. निकाल लागला. सत्ता स्थापन होण्याची अपेक्षा होती. पण मुख्यमंत्रीपदाच्या प्रश्नावरून वाद उफाळला आणि महाराष्ट्राच्या राजकारणाने अचानक वेगळे वळण घेतले.
या सत्तानाट्यात संजय राऊत यांनी बजावलेली भूमिका अत्यंत महत्त्वाची होती. उद्धव ठाकरे यांनी भाजपची साथ सोडून काँग्रेस आणि राष्ट्रवादी काँग्रेसबरोबर महाविकास आघाडी स्थापन करण्याच्या निर्णयामागे राऊत यांच्या राजकीय आग्रहाचा मोठा वाटा असल्याचे अनेक राजकीय निरीक्षक मानतात.
मी तर त्यांना या संपूर्ण सत्तानाट्यातील आधुनिक नारद म्हणेन!
अर्थात पुराणातील नारद जसे केवळ निरोप पोहोचवत नसत, तर घडामोडींना वेगळी कलाटणी देत असत, तशीच काहीशी भूमिका संजय राऊत यांनी या काळात बजावली, असे मला वाटते.
मात्र, एक गोष्ट लक्षात घेतली पाहिजे. उद्धव ठाकरे यांचा निर्णय हा त्यांचा स्वतःचा राजकीय निर्णय होता आणि महाविकास आघाडीच्या स्थापनेत शरद पवार यांच्यासह अनेक नेत्यांची भूमिका होती. तरीही त्या राजकीय परिवर्तनाचा सर्वाधिक आक्रमक आणि चर्चित चेहरा संजय राऊत हेच बनले.
आणि मग सुरू झाला महाराष्ट्राच्या दूरचित्रवाणी पत्रकारितेतील एक विलक्षण अध्याय!
सकाळचे नऊ वाजले की संजय राऊत यांच्या घरासमोर पत्रकारांचा दरबार भरायचा!
काही घरांसमोर सकाळी दूधवाला येतो, काही घरांसमोर वर्तमानपत्रवाला येतो. संजय राऊत यांच्या घरासमोर मात्र मायक्रोफोन, कॅमेरे आणि ओबी व्हॅन घेऊन वृत्तवाहिन्यांची फौज हजर व्हायची!
संजय राऊत बाहेर येणार म्हणजे आज कोणावर शब्दांचा बॉम्ब पडणार, कोणाची राजकीय खिल्ली उडणार आणि कोणत्या नव्या विधानावर दिवसभर चर्चा रंगणार, याची उत्सुकता असायची.
भुवया उडवत, चेहऱ्यावर एक खास मिश्कील आणि काहीसा तुच्छतादर्शक भाव आणत, प्रश्न विचारणाऱ्या पत्रकारांकडे पाहण्याची त्यांची शैलीच निराळी!
प्रश्न विचारणारा पत्रकार एक असायचा, उत्तर मात्र महाराष्ट्रातील एखाद्या मोठ्या नेत्याला उद्देशून असायचे!
कधी भाजपच्या नेत्यांना टोला, कधी दिल्लीतील सत्ताधाऱ्यांवर शरसंधान, तर कधी विरोधकांना नाव न घेता असे काही सुनावायचे की ज्याला उद्देशून बोलले आहे, त्याला ते ताबडतोब समजायचे!
त्यांच्या वक्तव्यांमुळे काहींचा रक्तदाब वाढायचा आणि काहींना अक्षरशः आसुरी आनंद व्हायचा.
त्यांची अनेक वक्तव्ये आक्रमकतेच्या मर्यादा ओलांडणारी, असभ्य किंवा आक्षेपार्ह असल्याची टीकाही झाली. परंतु अशा वादग्रस्त विधानांमुळेच वृत्तवाहिन्यांना दिवसभर चर्चेचा मसाला मिळत असे.
माझ्या मते, त्या काळात अनेक न्यूज चॅनलच्या संपादकांना सकाळी नऊ वाजता संजय राऊत यांनी काय बोलले एवढे समजले की दिवसभरासाठी चार-पाच चर्चांचे विषय मिळत असावेत!
ब्रेकिंग न्यूज शोधण्यासाठी फार दूर जाण्याची आवश्यकता नसायची. संजय राऊत यांच्या घराबाहेरचा एक मायक्रोफोन पुरेसा असायचा!
भाजपच्या समर्थकांचा त्यांच्यावर असलेला संतापही समजण्यासारखा आहे. निवडणुकीनंतर भाजपच्या नेतृत्वाखाली सरकार स्थापन होण्याची अपेक्षा असताना सत्ता हातातून गेली. त्या प्रक्रियेत संजय राऊत यांची ठळक भूमिका होती. त्यामुळे अनेक भाजप समर्थकांच्या राजकीय नाराजीचे ते प्रमुख लक्ष्य बनले.
पुढे एकनाथ शिंदे यांच्या नेतृत्वाखाली शिवसेनेत फूट पडली. त्यानंतर शिंदे गटातील अनेक नेत्यांनीही राऊत यांच्या भूमिकेवर टीका केली. शिवसेनेतील अंतर्गत संघर्षातही ते वादाच्या केंद्रस्थानी राहिले.
एका बाजूला भाजपचे संतप्त समर्थक, दुसऱ्या बाजूला शिंदे गटातील विरोधक आणि तिसऱ्या बाजूला त्यांना खंबीरपणे पाठिंबा देणारे उद्धव ठाकरे यांचे समर्थक!
अशा परिस्थितीत एखादा राजकारणी सार्वजनिक जीवनात मवाळ होईल, असे कुणाला वाटू शकते. पण संजय राऊत यांची शैली वेगळीच आहे.
जितका विरोध वाढतो, तितक्या त्यांच्या वक्तव्यांना आणखी धार चढते, असा अनुभव त्यांच्या समर्थकांना आणि विरोधकांना वारंवार येतो!
या सगळ्यात माझ्यासाठी सर्वाधिक महत्त्वाचा मुद्दा मात्र वेगळाच आहे.
मी स्वतः पत्रकारितेच्या क्षेत्रात अनेक दशके घालवली आहेत. महाराष्ट्रातील अनेक राजकीय नेते, संपादक, पत्रकार, कलाकार आणि सार्वजनिक जीवनातील व्यक्तींशी माझा जवळून संबंध आला. त्यामुळे प्रसिद्धीचा झगमगाट, राजकारणातील मैत्री आणि मतभेद यांमधील अंतर मला चांगले ठाऊक आहे.
संजय राऊत यांच्याशी असलेली माझी मैत्री ही केवळ त्यांच्या खासदारकीमुळे किंवा ‘सामना’मधील पदामुळे नाही. ती पत्रकारितेच्या समान विश्वातून निर्माण झालेली आणि व्यक्तिगत स्नेहाने जपलेली मैत्री आहे.
अनिल थत्ते आणि संजय राऊत!
आमच्या व्यक्तिमत्त्वांत, लेखनशैलीत आणि सार्वजनिक प्रतिमेत अनेक भिन्नता असतील. पण एक साम्य निश्चित आहे—दोघांनाही आपल्या मतांची अभिव्यक्ती करताना शब्दांना कुलूप लावण्याची सवय नाही!
मी माझ्या शैलीत गगनभेदी चिमटे आणि कोपरखळ्या मारत आलो आहे. संजय राऊत त्यांच्या शैलीत राजकीय विरोधकांना शब्दांचे फटकारे देत आले आहेत.
आमच्या लेखणीचे मार्ग वेगळे असतील; पण पत्रकारितेतील शब्दसामर्थ्याची जाणीव हा आमच्या मैत्रीतील महत्त्वाचा समान धागा आहे.
मित्राच्या प्रत्येक विधानाशी सहमत असणे आवश्यक नसते. त्याच्या प्रत्येक राजकीय भूमिकेला पाठिंबा देणेही आवश्यक नसते. मैत्री म्हणजे विचारांची गुलामगिरी नव्हे. उलट, मतभेद असतानाही जिव्हाळा कायम ठेवता येणे, हीच मैत्रीची खरी कसोटी असते.
म्हणूनच संजय राऊत यांच्याविषयी लिहिताना त्यांच्या राजकीय विरोधकांचा संताप मला समजतो, त्यांच्या चाहत्यांचे प्रेमही समजते आणि या दोन्हींच्या पलीकडे असलेला माझा व्यक्तिगत स्नेहही मला तितकाच महत्त्वाचा वाटतो.
आज संजय राऊत यांचा ६५ वा वाढदिवस!
या निमित्ताने त्यांना एकच सांगावेसे वाटते—
प्रिय संजयजी,
तुमची लेखणी अशीच धारदार राहो. तुमच्या भुवया अशाच उडत राहोत. सकाळी नऊ वाजता तुमच्या घराबाहेर पत्रकारांची गर्दी जमो अथवा न जमो, महाराष्ट्राच्या सार्वजनिक जीवनातील तुमची उपस्थिती कायम जाणवत राहो!
तुमच्या चाहत्यांना तुमच्या वक्तव्यांतून आनंद मिळत राहो आणि तुमच्या विरोधकांना तुमच्याशी असहमत होण्याची संधीही मिळत राहो!
कारण महाराष्ट्राच्या राजकारणात अनेक नेते येतात, अनेक जातात; पण काही माणसे अशी असतात की त्यांच्याशिवाय राजकीय चर्चेला रंगच चढत नाही.
संजय राऊत हे त्यांपैकीच एक!
त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे वर्णन एका इंग्रजी वाक्यात करायचे झाले तर—
“You can love him, you can hate him, but you cannot ignore him!”
आणि संजयजी, एक जुना पत्रकार मित्र म्हणून तुम्हाला माझ्या खास शैलीत एवढेच सांगतो—
तुमच्या चाहत्यांचे प्रेम आणि विरोधकांचा संताप या दोन्ही गोष्टी तुमच्या लोकप्रियतेच्या वेगवेगळ्या पावत्या आहेत!
तुम्हाला उत्तम आरोग्य, दीर्घायुष्य, कौटुंबिक आनंद आणि पुढील वाटचालीसाठी मनःपूर्वक शुभेच्छा!
वाढदिवसाच्या हार्दिक शुभेच्छा, संजयजी!
🌹 आपला स्नेहांकित मित्र,
अनिल गगनभेदी थत्ते 🌹




