महाराष्ट्र

महाराष्ट्रातील राजकीय, सामाजिक, आर्थिक आणि महत्त्वाच्या घडामोडी

  • संजय राऊत : प्रचंड प्रेम आणि द्वेषाचा धनी असलेला अवलिया राजकारणी.

    संजय राऊत : प्रचंड प्रेम आणि द्वेषाचा धनी असलेला अवलिया राजकारणी.

    गेल्या दहा वर्षांतील महाराष्ट्राच्या राजकारणाचा इतिहास लिहायचा झाला, तर शरद पवार यांच्यानंतर सर्वाधिक चर्चेत राहिलेल्या व्यक्तिमत्त्वांमध्ये संजय राऊत यांचे नाव अग्रक्रमाने घ्यावे लागेल. विशेषतः २०१९ नंतरच्या महाराष्ट्राच्या राजकारणात संजय राऊत नावाचे एक स्वतंत्र वादळ निर्माण झाले. त्या वादळाने कित्येकांची राजकीय गणिते बिघडवली, अनेकांच्या महत्त्वाकांक्षांना धक्के दिले आणि अनेकांच्या चेहऱ्यावर समाधानाचे हास्यही फुलवले!

    महाराष्ट्रात एखाद्या राजकीय नेत्यावर पराकोटीचे प्रेम करणारे आणि त्याच तीव्रतेने त्याचा द्वेष करणारे असे दोन तट निर्माण करायचे असतील, तर त्यासाठी फार मोठ्या राजकीय प्रयोगाची आवश्यकता नाही. संजय राऊत यांचे नाव उच्चारले तरी पुरेसे आहे!

    आणि या सगळ्या राजकीय गदारोळापलीकडे संजय राऊत हे माझे पत्रकारितेतील सहकारी आणि वैयक्तिक मित्र आहेत, ही माझ्यासाठी विशेष आनंदाची बाब आहे.

    १५ नोव्हेंबर १९६१ रोजी अलिबाग येथे जन्मलेल्या संजय राऊत यांनी पत्रकारितेतून सार्वजनिक जीवनाचा प्रवास सुरू केला. सुरुवातीच्या काळात गुन्हेगारी जगताचे वार्तांकन, मुंबईतील अंडरवर्ल्डच्या घडामोडी आणि राजकीय पत्रकारिता या क्षेत्रांत त्यांनी आपली ओळख निर्माण केली. पुढे बाळासाहेब ठाकरे यांच्या विश्वासामुळे दैनिक ‘सामना’च्या संपादकीय नेतृत्वात त्यांना महत्त्वाचे स्थान मिळाले.

    बाळासाहेबांची शिवसेना आणि ‘सामना’ची लेखणी यांचे नाते सर्वश्रुत आहे. त्या परंपरेत संजय राऊत यांनी स्वतःची वेगळी शैली निर्माण केली. त्यांच्या लेखणीत राजकीय विश्लेषण असते, शब्दांचे फटकारे असतात, विरोधकांना टोमणे असतात आणि प्रसंगी असे काही शब्दबाण असतात की समोरच्याला प्रत्युत्तर देण्यापूर्वी शब्दकोश उघडावा की वकिलाचा सल्ला घ्यावा, असा प्रश्न पडावा!

    ‘सामना’मधील त्यांचे अग्रलेख आणि ‘रोखठोक’मधील भाष्य अनेकदा राजकीय वर्तुळात खळबळ निर्माण करते. काहींना ते पत्रकारितेतील निर्भीडपणा वाटतो, तर काहींना राजकीय पक्षनिष्ठेचा अतिरेक. पण दोन्ही बाजूंना एक गोष्ट मान्य करावी लागते—संजय राऊत यांच्या लेखणीकडे दुर्लक्ष करणे सोपे नाही.

    २००४ पासून चार वेळा राज्यसभेवर निवडून गेलेल्या संजय राऊत यांनी दिल्लीतील संसदीय राजकारणातही आपली उपस्थिती नोंदवली. महाराष्ट्रातील राजकीय प्रश्न, पक्षाची भूमिका आणि राष्ट्रीय पातळीवरील घडामोडी यांवर त्यांनी सातत्याने भाष्य केले. संसदेत ते खासदार असले, तरी महाराष्ट्राच्या राजकीय रंगमंचावर त्यांची भूमिका अनेकदा एखाद्या नाटकातील सूत्रधारासारखी राहिली आहे.

    पण संजय राऊत यांच्या राजकीय कारकिर्दीतील सर्वात गाजलेला अध्याय म्हणजे २०१९ मधील महाराष्ट्राचे सत्तांतर!

    भाजप आणि शिवसेना एकत्र निवडणूक लढले. निकाल लागला. सत्ता स्थापन होण्याची अपेक्षा होती. पण मुख्यमंत्रीपदाच्या प्रश्नावरून वाद उफाळला आणि महाराष्ट्राच्या राजकारणाने अचानक वेगळे वळण घेतले.

    या सत्तानाट्यात संजय राऊत यांनी बजावलेली भूमिका अत्यंत महत्त्वाची होती. उद्धव ठाकरे यांनी भाजपची साथ सोडून काँग्रेस आणि राष्ट्रवादी काँग्रेसबरोबर महाविकास आघाडी स्थापन करण्याच्या निर्णयामागे राऊत यांच्या राजकीय आग्रहाचा मोठा वाटा असल्याचे अनेक राजकीय निरीक्षक मानतात.

    मी तर त्यांना या संपूर्ण सत्तानाट्यातील आधुनिक नारद म्हणेन!

    अर्थात पुराणातील नारद जसे केवळ निरोप पोहोचवत नसत, तर घडामोडींना वेगळी कलाटणी देत असत, तशीच काहीशी भूमिका संजय राऊत यांनी या काळात बजावली, असे मला वाटते.

    मात्र, एक गोष्ट लक्षात घेतली पाहिजे. उद्धव ठाकरे यांचा निर्णय हा त्यांचा स्वतःचा राजकीय निर्णय होता आणि महाविकास आघाडीच्या स्थापनेत शरद पवार यांच्यासह अनेक नेत्यांची भूमिका होती. तरीही त्या राजकीय परिवर्तनाचा सर्वाधिक आक्रमक आणि चर्चित चेहरा संजय राऊत हेच बनले.

    आणि मग सुरू झाला महाराष्ट्राच्या दूरचित्रवाणी पत्रकारितेतील एक विलक्षण अध्याय!

    सकाळचे नऊ वाजले की संजय राऊत यांच्या घरासमोर पत्रकारांचा दरबार भरायचा!

    काही घरांसमोर सकाळी दूधवाला येतो, काही घरांसमोर वर्तमानपत्रवाला येतो. संजय राऊत यांच्या घरासमोर मात्र मायक्रोफोन, कॅमेरे आणि ओबी व्हॅन घेऊन वृत्तवाहिन्यांची फौज हजर व्हायची!

    संजय राऊत बाहेर येणार म्हणजे आज कोणावर शब्दांचा बॉम्ब पडणार, कोणाची राजकीय खिल्ली उडणार आणि कोणत्या नव्या विधानावर दिवसभर चर्चा रंगणार, याची उत्सुकता असायची.

    भुवया उडवत, चेहऱ्यावर एक खास मिश्कील आणि काहीसा तुच्छतादर्शक भाव आणत, प्रश्न विचारणाऱ्या पत्रकारांकडे पाहण्याची त्यांची शैलीच निराळी!

    प्रश्न विचारणारा पत्रकार एक असायचा, उत्तर मात्र महाराष्ट्रातील एखाद्या मोठ्या नेत्याला उद्देशून असायचे!

    कधी भाजपच्या नेत्यांना टोला, कधी दिल्लीतील सत्ताधाऱ्यांवर शरसंधान, तर कधी विरोधकांना नाव न घेता असे काही सुनावायचे की ज्याला उद्देशून बोलले आहे, त्याला ते ताबडतोब समजायचे!

    त्यांच्या वक्तव्यांमुळे काहींचा रक्तदाब वाढायचा आणि काहींना अक्षरशः आसुरी आनंद व्हायचा.

    त्यांची अनेक वक्तव्ये आक्रमकतेच्या मर्यादा ओलांडणारी, असभ्य किंवा आक्षेपार्ह असल्याची टीकाही झाली. परंतु अशा वादग्रस्त विधानांमुळेच वृत्तवाहिन्यांना दिवसभर चर्चेचा मसाला मिळत असे.

    माझ्या मते, त्या काळात अनेक न्यूज चॅनलच्या संपादकांना सकाळी नऊ वाजता संजय राऊत यांनी काय बोलले एवढे समजले की दिवसभरासाठी चार-पाच चर्चांचे विषय मिळत असावेत!

    ब्रेकिंग न्यूज शोधण्यासाठी फार दूर जाण्याची आवश्यकता नसायची. संजय राऊत यांच्या घराबाहेरचा एक मायक्रोफोन पुरेसा असायचा!

    भाजपच्या समर्थकांचा त्यांच्यावर असलेला संतापही समजण्यासारखा आहे. निवडणुकीनंतर भाजपच्या नेतृत्वाखाली सरकार स्थापन होण्याची अपेक्षा असताना सत्ता हातातून गेली. त्या प्रक्रियेत संजय राऊत यांची ठळक भूमिका होती. त्यामुळे अनेक भाजप समर्थकांच्या राजकीय नाराजीचे ते प्रमुख लक्ष्य बनले.

    पुढे एकनाथ शिंदे यांच्या नेतृत्वाखाली शिवसेनेत फूट पडली. त्यानंतर शिंदे गटातील अनेक नेत्यांनीही राऊत यांच्या भूमिकेवर टीका केली. शिवसेनेतील अंतर्गत संघर्षातही ते वादाच्या केंद्रस्थानी राहिले.

    एका बाजूला भाजपचे संतप्त समर्थक, दुसऱ्या बाजूला शिंदे गटातील विरोधक आणि तिसऱ्या बाजूला त्यांना खंबीरपणे पाठिंबा देणारे उद्धव ठाकरे यांचे समर्थक!

    अशा परिस्थितीत एखादा राजकारणी सार्वजनिक जीवनात मवाळ होईल, असे कुणाला वाटू शकते. पण संजय राऊत यांची शैली वेगळीच आहे.

    जितका विरोध वाढतो, तितक्या त्यांच्या वक्तव्यांना आणखी धार चढते, असा अनुभव त्यांच्या समर्थकांना आणि विरोधकांना वारंवार येतो!

    या सगळ्यात माझ्यासाठी सर्वाधिक महत्त्वाचा मुद्दा मात्र वेगळाच आहे.

    मी स्वतः पत्रकारितेच्या क्षेत्रात अनेक दशके घालवली आहेत. महाराष्ट्रातील अनेक राजकीय नेते, संपादक, पत्रकार, कलाकार आणि सार्वजनिक जीवनातील व्यक्तींशी माझा जवळून संबंध आला. त्यामुळे प्रसिद्धीचा झगमगाट, राजकारणातील मैत्री आणि मतभेद यांमधील अंतर मला चांगले ठाऊक आहे.

    संजय राऊत यांच्याशी असलेली माझी मैत्री ही केवळ त्यांच्या खासदारकीमुळे किंवा ‘सामना’मधील पदामुळे नाही. ती पत्रकारितेच्या समान विश्वातून निर्माण झालेली आणि व्यक्तिगत स्नेहाने जपलेली मैत्री आहे.

    अनिल थत्ते आणि संजय राऊत!

    आमच्या व्यक्तिमत्त्वांत, लेखनशैलीत आणि सार्वजनिक प्रतिमेत अनेक भिन्नता असतील. पण एक साम्य निश्चित आहे—दोघांनाही आपल्या मतांची अभिव्यक्ती करताना शब्दांना कुलूप लावण्याची सवय नाही!

    मी माझ्या शैलीत गगनभेदी चिमटे आणि कोपरखळ्या मारत आलो आहे. संजय राऊत त्यांच्या शैलीत राजकीय विरोधकांना शब्दांचे फटकारे देत आले आहेत.

    आमच्या लेखणीचे मार्ग वेगळे असतील; पण पत्रकारितेतील शब्दसामर्थ्याची जाणीव हा आमच्या मैत्रीतील महत्त्वाचा समान धागा आहे.

    मित्राच्या प्रत्येक विधानाशी सहमत असणे आवश्यक नसते. त्याच्या प्रत्येक राजकीय भूमिकेला पाठिंबा देणेही आवश्यक नसते. मैत्री म्हणजे विचारांची गुलामगिरी नव्हे. उलट, मतभेद असतानाही जिव्हाळा कायम ठेवता येणे, हीच मैत्रीची खरी कसोटी असते.

    म्हणूनच संजय राऊत यांच्याविषयी लिहिताना त्यांच्या राजकीय विरोधकांचा संताप मला समजतो, त्यांच्या चाहत्यांचे प्रेमही समजते आणि या दोन्हींच्या पलीकडे असलेला माझा व्यक्तिगत स्नेहही मला तितकाच महत्त्वाचा वाटतो.

    आज संजय राऊत यांचा ६५ वा वाढदिवस!

    या निमित्ताने त्यांना एकच सांगावेसे वाटते—

    प्रिय संजयजी,

    तुमची लेखणी अशीच धारदार राहो. तुमच्या भुवया अशाच उडत राहोत. सकाळी नऊ वाजता तुमच्या घराबाहेर पत्रकारांची गर्दी जमो अथवा न जमो, महाराष्ट्राच्या सार्वजनिक जीवनातील तुमची उपस्थिती कायम जाणवत राहो!

    तुमच्या चाहत्यांना तुमच्या वक्तव्यांतून आनंद मिळत राहो आणि तुमच्या विरोधकांना तुमच्याशी असहमत होण्याची संधीही मिळत राहो!

    कारण महाराष्ट्राच्या राजकारणात अनेक नेते येतात, अनेक जातात; पण काही माणसे अशी असतात की त्यांच्याशिवाय राजकीय चर्चेला रंगच चढत नाही.

    संजय राऊत हे त्यांपैकीच एक!

    त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे वर्णन एका इंग्रजी वाक्यात करायचे झाले तर—

    “You can love him, you can hate him, but you cannot ignore him!”

    आणि संजयजी, एक जुना पत्रकार मित्र म्हणून तुम्हाला माझ्या खास शैलीत एवढेच सांगतो—

    तुमच्या चाहत्यांचे प्रेम आणि विरोधकांचा संताप या दोन्ही गोष्टी तुमच्या लोकप्रियतेच्या वेगवेगळ्या पावत्या आहेत!

    तुम्हाला उत्तम आरोग्य, दीर्घायुष्य, कौटुंबिक आनंद आणि पुढील वाटचालीसाठी मनःपूर्वक शुभेच्छा!

    वाढदिवसाच्या हार्दिक शुभेच्छा, संजयजी!

    🌹 आपला स्नेहांकित मित्र,

    अनिल गगनभेदी थत्ते 🌹

  • तारळी आणि भीमाशंकर प्रकरणी वनमंत्र्यांनी आता मौन सोडावे!

    तारळी आणि भीमाशंकर प्रकरणी वनमंत्र्यांनी आता मौन सोडावे!

    महाराष्ट्राचे वनखाते नेमके जंगलांचे संरक्षण करण्यासाठी अस्तित्वात आहे की उद्योगसमूहांच्या महाकाय प्रकल्पांना पर्यावरणीय मंजुऱ्या मिळवून देण्यासाठी, असा अस्वस्थ करणारा प्रश्न आता उपस्थित झाला आहे. सातारा जिल्ह्यातील अदानी समूहाच्या तारळी जलविद्युत प्रकल्पाच्या खर्चातील शंभरपट तफावत आणि भीमाशंकर परिसरातील टॉरेंट पॉवरच्या प्रकल्पासाठी प्रस्तावित हजारो वृक्षांची तोड या दोन प्रकरणांनी राज्याच्या वन प्रशासनाच्या कार्यपद्धतीवर गंभीर प्रश्नचिन्ह निर्माण केले आहे. विशेष म्हणजे, तारळी प्रकरणात केंद्रीय पर्यावरण मंत्रालयाला चौकशीचे निर्देश द्यावे लागले आहेत. हा हस्तक्षेप म्हणजे राज्याचे वनखाते दोषी ठरल्याचा अंतिम पुरावा नसला, तरी त्याच्या निर्णयप्रक्रियेबद्दल निर्माण झालेल्या गंभीर संशयाची केंद्रानेही दखल घेतल्याचे स्पष्ट निदर्शक आहे. वनमंत्री गणेश नाईक आणि मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी आता या प्रश्नांना थेट उत्तरे दिली पाहिजेत.

    तारळी प्रकरणातील आकडे पाहिले तर सामान्य नागरिकालाही धक्का बसावा! अदानी ग्रीन एनर्जीच्या १,५०० मेगावॅट क्षमतेच्या प्रकल्पाची मूळ किंमत ५,६७५ कोटी रुपये. सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्पाच्या वन्यजीव संवर्धनासाठी या खर्चाच्या चार टक्के म्हणजे २२७ कोटी रुपये जमा करण्याची अट. मात्र सप्टेंबर २०२६ मध्ये कंपनीने सादर केलेल्या प्रतिज्ञापत्रात प्रकल्पखर्च अवघा ५६.७५ कोटी रुपये नमूद करण्यात आला आणि ऑक्टोबरमध्ये वन विभागाच्या पत्रातून या सुधारित आकड्यावर आधारित निधीची मागणी करण्यात आली. परिणामी २२७ कोटी रुपयांची संवर्धन निधीची जबाबदारी अवघ्या २.२७५ कोटी रुपयांवर आल्याचे कागदपत्रांत दिसते. हा केवळ दशांश बिंदूचा खेळ आहे की सरकारी निर्णयप्रक्रियेतील गंभीर त्रुटी? याचे उत्तर वनखात्याने दिलेच पाहिजे!

    अदानी समूहाने आता स्पष्टीकरण दिले आहे की ५६.७५ कोटी रुपये ही संपूर्ण प्रकल्पाची नव्हे, तर सर्वेक्षण आणि प्राथमिक तपासणीची किंमत आहे. हे स्पष्टीकरण खरे असेल, तर प्रश्न अधिकच गंभीर होतो. कारण मग वन विभागाने त्या आकड्यावर चार टक्के संवर्धन निधीची गणना कोणत्या अधिकाराने केली? मूळ ५,६७५ कोटी रुपयांचा प्रकल्पखर्च नोंदीत असताना कमी रकमेचा आधार स्वीकारण्यापूर्वी स्वतंत्र आर्थिक पडताळणी का झाली नाही? संबंधित फाईल कोणकोणत्या अधिकाऱ्यांच्या टेबलावरून गेली? प्रत्येकाने कोणती नोंद केली? वनमंत्र्यांच्या कार्यालयाला या बदलाची माहिती देण्यात आली होती का? हे प्रश्न केवळ कंपनीला नव्हे, तर संपूर्ण वन प्रशासनाला विचारले गेले पाहिजेत.

    साताऱ्याचे मानद वन्यजीव रक्षक रोहन भाटे यांनी तक्रार केल्यानंतर ६ नोव्हेंबर रोजी केंद्रीय पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाने राज्य वन विभागाला प्राधान्याने चौकशी करण्याचे निर्देश दिले. यातील सर्वाधिक चिंताजनक बाब म्हणजे ज्यांच्या प्रशासकीय निर्णयांवर प्रश्न उपस्थित झाले आहेत, त्याच यंत्रणेच्या माध्यमातून चौकशी करण्याची व्यवस्था कितपत निष्पक्ष ठरेल, हा प्रश्न स्वतः तक्रारदारानेही उपस्थित केला आहे. म्हणूनच या प्रकरणात केवळ विभागीय स्पष्टीकरण पुरेसे नाही. निर्णयप्रक्रियेशी संबंधित नसलेल्या स्वतंत्र वरिष्ठ अधिकाऱ्यांच्या समितीकडून चौकशी झाली पाहिजे. अन्यथा चौकशी म्हणजे फाईल एका टेबलावरून दुसऱ्या टेबलावर हलवण्याचा उपचार ठरण्याचा धोका आहे.

    दुसरीकडे भीमाशंकर परिसरातील टॉरेंट पॉवरचा साईडोंगर-१ पंप्ड स्टोरेज प्रकल्प! सुमारे १३,५०० कोटी रुपयांच्या या ३,००० मेगावॅट प्रकल्पासाठी ३२ हजारांहून अधिक झाडांच्या प्रस्तावित तोडीवरून मोठा वाद निर्माण झाला आहे. वनजमिनीचा वापर, वन्यजीव अधिवासावर होणारे परिणाम आणि पर्यावरणीय मंजुरींची प्रक्रिया याबाबत गंभीर आक्षेप घेतले जात आहेत. वन विभागाचे म्हणणे आहे की प्रकल्प अभयारण्याच्या हद्दीबाहेर आहे. पण अभयारण्याची प्रशासकीय सीमा संपली म्हणजे पर्यावरणाचे अस्तित्व संपते काय? जंगलातील प्राणी, पक्षी, जलप्रवाह आणि जैवविविधता सरकारी नकाशावरील सीमारेषा पाळून जगतात काय? पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यमापन केवळ सीमारेषांच्या आधारे करता येणार नाही.

    वनमंत्री गणेश नाईक यांनी भीमाशंकर प्रकल्पाला आपल्या कार्यकाळापूर्वी मंजुरी मिळाल्याचे सांगितले असून अधिकाधिक झाडे वाचवण्याच्या उपायांचा आढावा घेत असल्याचे स्पष्ट केले आहे. परंतु आधीच्या काळातील मंजुरी हा आजच्या वनमंत्र्यांच्या उत्तरदायित्वातून मुक्त होण्याचा परवाना ठरू शकत नाही. पूर्वीच्या निर्णयात त्रुटी आढळल्या, तर त्या दुरुस्त करण्याचे अधिकार आणि कर्तव्य वर्तमान मंत्र्यांकडेच असते. केवळ पर्यायी वृक्षारोपणाचे आश्वासन पुरेसे नाही. शेकडो वर्षांत विकसित झालेल्या नैसर्गिक जंगलाची भरपाई काही हजार रोपे लावून होऊ शकत नाही, हे वनखात्याला वेगळे सांगावे लागणे हीच शोकांतिका आहे!

    आता प्रश्न थेट मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्यासमोर आहे. आपल्या मंत्रिमंडळातील सहकाऱ्याचा राजकीय बचाव करण्यापेक्षा संबंधित विभागाच्या निर्णयांची स्वतंत्र तपासणी सुनिश्चित करण्याला त्यांनी प्राधान्य दिले पाहिजे. वनमंत्र्यांना पाठीशी घातले जात असल्याची शंका निर्माण होऊ नये, यासाठी मुख्यमंत्र्यांनीच पुढाकार घेणे आवश्यक आहे. तारळीतील आर्थिक तफावत आणि भीमाशंकरमधील पर्यावरणीय मंजुरी या दोन्ही प्रकरणांची स्वतंत्र, कालमर्यादित आणि पारदर्शक चौकशी जाहीर करावी. संबंधित फाईलवरील नोंदी, मंजुरी आदेश, तज्ज्ञ समित्यांचे अहवाल आणि आर्थिक गणनेचे आधार सार्वजनिक करावेत. चौकशीत दोष आढळल्यास अधिकारी कितीही वरिष्ठ असो किंवा उद्योगसमूह कितीही प्रभावशाली असो, कायद्यानुसार कारवाई झालीच पाहिजे.

    वनमंत्री गणेश नाईक यांनीही आता पत्रकार परिषद घेऊन स्पष्ट सांगावे की, या दोन प्रकरणांत नेमकी कोणती चौकशी सुरू आहे, तिची व्याप्ती काय आहे, कोणत्या अधिकाऱ्यांचे निर्णय तपासले जाणार आहेत आणि अहवाल कधी प्रसिद्ध होणार आहे. केवळ आश्वासने नकोत; लेखी आदेश, निश्चित मुदत आणि सार्वजनिक उत्तरदायित्व हवे!

    महाराष्ट्राला ऊर्जा हवी आहे, उद्योग हवेत आणि विकासही हवा आहे. परंतु विकासाच्या नावाखाली पर्यावरणीय जबाबदाऱ्या शिथिल करण्याचा अधिकार कोणालाही नाही. सह्याद्री ही उद्योगांच्या ताळेबंदातील जमीन नाही. ती महाराष्ट्राच्या नद्या, पर्जन्यचक्र, जैवविविधता आणि भावी पिढ्यांच्या अस्तित्वाची जीवनवाहिनी आहे.

    आज प्रश्न अदानी किंवा टॉरेंट या दोन उद्योगसमूहांपुरता मर्यादित राहिलेला नाही. प्रश्न असा आहे की महाराष्ट्राचे वनखाते जंगलांचे विश्वस्त म्हणून काम करणार की प्रकल्पांच्या मंजुरी प्रक्रियेतील केवळ औपचारिक शिक्कामोर्तब करणारी यंत्रणा बनणार?

    मुख्यमंत्री आणि वनमंत्र्यांनी लक्षात ठेवावे — उद्योगांचे आर्थिक नुकसान भरून काढता येते; पण एकदा उद्ध्वस्त झालेला सह्याद्री कोणत्याही सरकारी आदेशाने पुन्हा उभा करता येत नाही!

  • राजकीय वेश्यांवर महिला कार्यकर्त्या असाच हल्लाबोल करणार का?

    राजकीय वेश्यांवर महिला कार्यकर्त्या असाच हल्लाबोल करणार का?

    अनिल गगनभेदी थत्ते

    ठाणे शहरात देहविक्री करणाऱ्या महिलांना अनैतिक व्यवसाय करीत असल्याचा आरोप करून एका राजकीय पक्षाच्या महिला कार्यकर्त्यांनी बेदम मारहाण केल्याची बातमी समोर आली आहे. ही घटना केवळ काही महिलांना झालेल्या मारहाणीपुरती मर्यादित नाही, तर समाजातील नैतिकतेच्या दुटप्पी निकषांवर बोट ठेवणारी आहे. स्वतःला संस्कृतीचे रक्षक, समाजसुधारक आणि नैतिकतेचे ठेकेदार समजणाऱ्यांना कायद्याने अधिकार दिले आहेत तरी कोणी? एखादी महिला कोणत्या परिस्थितीत देहविक्रीच्या व्यवसायात आली, तिच्यामागे गरिबी आहे की असहायता, तिचे शोषण होत आहे की तिला जबरदस्तीने या व्यवसायात ढकलले गेले आहे, याचा विचार करण्याची तसदीही न घेता तिच्यावर हात उचलणे म्हणजे कोणती समाजसेवा? अनैतिकतेच्या विरोधात आंदोलन करण्याचा अधिकार प्रत्येकाला आहे; परंतु कायदा हातात घेऊन महिलांना मारहाण करण्याचा अधिकार कोणत्याही राजकीय पक्षाच्या कार्यकर्त्यांना नाही. विशेष म्हणजे महिलांच्या सन्मानाच्या घोषणा देणाऱ्या महिला कार्यकर्त्यांनीच दुसऱ्या महिलांच्या मानवी प्रतिष्ठेवर घाला घालावा, ही बाब अधिक गंभीर आहे. देहविक्री करणाऱ्या महिलांना मारहाण करून संस्कृतीचे रक्षण होत नाही; उलट कायद्याचे राज्य आणि मानवी प्रतिष्ठा या दोन्हींची पायमल्ली होते!

    पण या घटनेच्या निमित्ताने एक अत्यंत बोचरा आणि अस्वस्थ करणारा प्रश्न विचारावासा वाटतो. ठाणे, मुंबई, नवी मुंबई, कल्याण–डोंबिवली, पुणे, नाशिक आणि छत्रपती संभाजीनगर या महानगरपालिकांच्या राजकारणात चालणाऱ्या पक्षांतराच्या बाजारपेठेविरुद्धही या महिला कार्यकर्त्या अशीच आक्रमक भूमिका घेणार आहेत का? निवडणुकीत एका पक्षाचा झेंडा खांद्यावर घ्यायचा, त्या पक्षाच्या विचारसरणीच्या नावाने मतदारांसमोर हात जोडायचे, पक्षाच्या चिन्हावर मते मागायची आणि निवडून आल्यानंतर राजकीय सोयीसाठी दुसऱ्या पक्षाच्या गोटात प्रवेश करायचा! सत्तेची समीकरणे बदलली की निष्ठा बदलायची, पदांची शक्यता दिसली की विचारसरणीला तिलांजली द्यायची आणि राजकीय फायद्यासाठी मतदारांनी दिलेल्या विश्वासाचीच किंमत ठरवायची! पक्षांतराच्या प्रत्येक घटनेमागे आर्थिक व्यवहार असतोच असे नाही; परंतु नगरसेवकांच्या कथित खरेदी-विक्रीचे, पदांच्या सौदेबाजीचे आणि राजकीय दबावाचे आरोप सातत्याने होत असतील, तर त्यांची निष्पक्ष चौकशी झालीच पाहिजे. देहाचा व्यापार करणाऱ्या असहाय महिलांना अनैतिक ठरवणाऱ्यांनी जनतेच्या मतांचा व्यापार करणाऱ्या राजकीय प्रवृत्तींच्या नैतिकतेचेही परीक्षण करावे! एका महिलेच्या उपजीविकेवर नैतिकतेचा बडगा उगारायचा आणि राजकीय स्वार्थासाठी मतदारांचा विश्वास मोडणाऱ्यांसमोर मात्र मौन बाळगायचे, हा कसला न्याय?

    लोकशाहीमध्ये मतदार आपले मत विकण्यासाठी मतदान करीत नाही. तो एखाद्या उमेदवारावर, पक्षावर, विचारसरणीवर आणि जाहीरनाम्यावर विश्वास ठेवून मतदान करतो. त्या विश्वासाच्या आधारे मिळालेली सत्ता ही लोकशाहीची सार्वजनिक जबाबदारी असते, खासगी मालमत्ता नव्हे. त्यामुळे निवडून आलेल्या प्रतिनिधींनी पक्ष बदलताना मतदारांपुढे स्पष्ट कारणे मांडली पाहिजेत. प्रत्येक पक्षांतर बेकायदेशीर असते असे नाही आणि प्रत्येक राजकीय आघाडीमागे भ्रष्टाचार असतो असेही नाही. मात्र सत्तेसाठी होणारी अपारदर्शक सौदेबाजी, कथित आर्थिक प्रलोभने आणि मतदारांना अंधारात ठेवून होणाऱ्या राजकीय तडजोडी या लोकशाहीच्या नैतिकतेशी विसंगत आहेत. ज्या राजकारणात निष्ठेपेक्षा सत्तेचा दर महत्त्वाचा ठरतो, तिथे नैतिकतेची भाषणे करणाऱ्यांनी सर्वप्रथम स्वतःच्या राजकीय परिसरात डोकावले पाहिजे. प्रश्न कोणत्या एका पक्षाचा नाही. सत्ताधारी असो किंवा विरोधक, स्वतःचा पक्ष असो किंवा मित्रपक्ष, नैतिकतेचे निकष सर्वांना सारखेच लागू झाले पाहिजेत. सामान्य महिलांसाठी कठोर नैतिकता आणि राजकीय नेत्यांसाठी सोयीस्कर नैतिकता, अशी दोन वेगवेगळी मापदंडे लोकशाहीत चालू शकत नाहीत.

    या राजकीय महिला कार्यकर्त्यांना काही प्रश्न थेट विचारलेच पाहिजेत. देहविक्री करणाऱ्या महिलांवर दाखवलेला संताप पक्षांतराच्या बाजारपेठेतही व्यक्त करणार का? मतदारांचा विश्वास मोडणाऱ्या लोकप्रतिनिधींना जाहीरपणे जाब विचारणार का? कथित आर्थिक प्रलोभनांमुळे पक्ष बदलणाऱ्या नगरसेवकांच्या व्यवहारांची चौकशी करण्याची मागणी करणार का? स्वतःच्या पक्षातील किंवा मित्रपक्षातील नेत्यांवर असे आरोप झाले, तर त्यांच्याविरुद्धही तितक्याच निर्भयपणे आवाज उठवणार का? अर्थात, कोणत्याही राजकीय नेत्याला किंवा कार्यकर्त्याला मारहाण करणे हाही उपाय नाही. देहविक्री करणाऱ्या महिलांविरुद्ध हिंसा नको आणि राजकीय भ्रष्टाचाराविरुद्धही हिंसा नको; दोन्ही ठिकाणी कायदेशीर कारवाई, सार्वजनिक जाब आणि निष्पक्ष चौकशी हवी! नैतिकतेची लढाई रस्त्यावर दुर्बल व्यक्तींना मारहाण करून जिंकता येत नाही. ती सत्तेच्या जवळच्या व्यक्तींनाही प्रश्न विचारण्याचे धैर्य दाखवूनच विश्वासार्ह बनते.

    या संपूर्ण प्रकरणात आणखी एक मूलभूत विरोधाभास आहे. देहविक्रीच्या व्यवसायात असलेल्या अनेक महिला आर्थिक विवंचना, सामाजिक असुरक्षितता, कौटुंबिक परिस्थिती किंवा शोषणाच्या दुष्टचक्राशी संघर्ष करीत असतात. भारतात प्रौढ व्यक्तीने स्वेच्छेने केलेली देहविक्री स्वतःमध्ये गुन्हा नाही; मात्र मानवी तस्करी, जबरदस्ती, दलाली आणि संबंधित बेकायदेशीर कृत्यांवर कायद्याने निर्बंध आहेत. त्यामुळे महिलांना मारहाण करण्याऐवजी त्यांचे शोषण करणाऱ्या गुन्हेगारी साखळ्यांविरुद्ध कारवाई करण्याची मागणी झाली पाहिजे. त्यांच्या पुनर्वसनासाठी, आरोग्यासाठी आणि सुरक्षिततेसाठी प्रयत्न झाले पाहिजेत. दुसरीकडे, राजकारणात सत्ता, पदे आणि लाभांसाठी कथित सौदे करणाऱ्यांकडे अनेकदा संसाधने, प्रभाव आणि कायदेशीर संरक्षणाची साधने असतात. मग नैतिकतेचा सगळा आवेश सामाजिकदृष्ट्या दुर्बल महिलांवरच का उतरतो? राजकीय सत्तेच्या दारात पोहोचल्यावर तो आवेश अचानक थंड का पडतो? हा प्रश्न संबंधित कार्यकर्त्यांपुरता मर्यादित नाही; तो प्रत्येक राजकीय पक्षाला आणि स्वतःला सामाजिक नैतिकतेचा संरक्षक समजणाऱ्या प्रत्येक संघटनेला लागू होतो.

    शेवटी एकच सवाल! देहविक्री करणाऱ्या महिलांचा व्यवसाय तुम्हाला अनैतिक वाटतो, तर मतदारांच्या विश्वासाचा सौदा करणाऱ्या राजकीय प्रवृत्तींचे समर्थन कोणत्या नैतिकतेच्या आधारावर केले जाते? महिलांच्या चारित्र्यावर प्रश्न उपस्थित करणाऱ्यांनी राजकीय चारित्र्याचीही कसोटी लावावी. दुर्बलांवर आक्रमकता दाखवणे सोपे असते; सत्ताधाऱ्यांना आणि स्वतःच्या राजकीय नेत्यांना प्रश्न विचारण्यासाठी खरे धैर्य लागते. राजकारणातील कथित खरेदी-विक्री, अपारदर्शक पक्षांतरे आणि सत्तेसाठी होणाऱ्या सौदेबाजीविरुद्धही तितक्याच ठामपणे आवाज उठला पाहिजे. कारण शरीर विकण्याची वेळ आलेल्या महिलेची प्रतिष्ठा हिरावून घेण्याचा अधिकार कोणालाही नाही आणि मतदारांच्या विश्वासाला विक्रीची वस्तू समजण्याचा नैतिक अधिकार कोणत्याही राजकारण्याला नाही! लोकशाहीच्या नावाने राजकीय निष्ठांचा बाजार मांडणाऱ्यांना जाब विचारण्याची हिंमत दाखवा; अन्यथा नैतिकतेच्या नावाखाली केलेली मारहाण ही समाजसुधारणा नसून केवळ दांभिकतेचे प्रदर्शन ठरेल!

  • छत्रपती शिवराय आणि रामदास स्वामी संबंध

    छत्रपती शिवराय आणि रामदास स्वामी संबंध

    जाणता राजा

    निश्चयाचा महामेरु । बहुत जनांसी आधारु ।
    अखंड स्थितीचा निर्धारु । श्रीमंत योगी ॥

    परोपकाराचिये राशी । उदंड घडती जयासी ।
    तयाचे गुणमहत्त्वासी । तुळणा कैची ॥

    यशवंत कीर्तिवंत । सामर्थ्यवंत वरदवंत ।
    नीतिवंत पुण्यवंत । जाणता राजा ॥

    आचारशीळ विचारशीळ । दानशीळ धर्मशीळ ।
    सर्वज्ञपणे सुशीळ । सकळां ठायी ॥

    नरपति हयपति गजपति । गडपति भूपति जळपति ।
    पुरंदर आणि शक्ती । पृष्ठभागीं ॥

    धीर उदार गंभीर । शूर क्रियेसि तत्पर ।
    सावधपणे नृपवर । तुच्छ केले ॥

    तीर्थेक्षेत्रे मोडिली । ब्राह्मणस्थाने भ्रष्ट जाली ।
    सकळ पृथ्वी आंदोळली । धर्म गेला ॥

    देव-धर्म-गोब्राह्मण । करावया संरक्षण ।
    हृदयस्थ जाला नारायण । प्रेरणा केली ॥

    उदंड पंडित पुराणिक । कवीश्वर याज्ञिक वैदिक ।
    धूर्त तार्किक सभानायक । तुमच्या ठायी ॥

    या भूमंडळाचे ठायी । धर्मरक्षी ऐसा नाही ।
    महाराष्ट्रधर्म राहिला काही । तुम्हां कारणे ॥

    आणिकही धर्मकृत्ये चालती । आश्रित होऊन कित्येक राहती ।
    धन्य धन्य तुमची कीर्ती । विश्वीं विस्तारिली ॥

    कित्येक दुष्ट संहारिले । कित्येकांसी धाक सुटले ।
    कित्येकांस आश्रय जाले । शिवकल्याण राजा ॥

    तुमचे देशी वास्तव्य केले । परंतु वर्तमान नाही घेतले ।
    ऋणानुबंधे विस्मरण जाले । काय नेणो ॥

    सर्वज्ञ मंडळी धर्ममूर्ती । सांगणे काय तुम्हाप्रती ।
    धर्मसंस्थापनेची कीर्ती । सांभाळिली पाहिजे ॥

    उदंड राजकारण तटले । तेणे चित्त विभागले ।
    प्रसंग नसता लिहिले । क्षमा केली पाहिजे ॥


    समर्थ रामदासांनी छत्रपती शिवाजी महाराजांना लिहिलेले हे पत्ररूप काव्य आहे.

                हे काव्य समर्थ रामदास स्वामी हे शिवरायांच्या कर्तृत्वामुळे किती प्रभावित होते आणि त्यांच्या मनात शिवरायांच्या बद्दल किती अफाट स्नेह होता याचेच निदर्शक आहे. तुमच्या देशी वास्तव्य करून भेटीला येऊ शकलो नाही याची क्षमा सुद्धा मागितली आहे याचाच अर्थ या पूर्वी अश्या भेटी गाठी घडत होत्याच.

                शिवरायांच्या मृत्यू नंतर शंभू राजांना सत्ता प्राप्तीसाठी अष्टप्रधान मंडळाची बंडाळी मोडून काढून सत्ता मिळवावी लागली होती. शंभू राजांनी सत्ता मिळवली त्यानंतर त्यांना आशीर्वाद आणि मार्गदर्शन करणारे समर्थ रामदास स्वामी यांचे हे पत्र रुपी काव्य आहे. हे काव्यच शिवराय आणि समर्थ रामदास स्वामी यांचे नाते किती दृढ होते हे दर्शवणारे आहे. दुसऱ्या ओळीत सत्ताप्राप्तीसाठी कराव्या लागलेल्या आपल्याच लोकांच्या संहाराचा उल्लेख आहे.. आणि तिसऱ्या ओळीत आता उर्वरित मंडळीना एकत्र करून राज्यकारभार करा हा सुद्धा सल्ला आहे.. अर्थात अष्टप्रधान मंडळींच्या उचापती समर्थांना सुद्धा अयोग्यच वाटत होत्या हे यातून सिद्ध होते.

    हे पत्र ब्रिगेडछाप मंडळींचे तोंड कायमचे बंद करण्यास पुरेसे आहे… 

    अखंड सावधान असावें । दुश्चित्त कदापि नसावें। तजविजा करीत बसावें । एकांत स्थळी ॥ १॥

    कांहीं उग्र स्थिति सांडावी । कांहीं सौम्यता धरावी। चिंता लागावी परावी । अंतर्यामीं ॥ २॥

    मागील अपराध क्षमावे । कारभारी हातीं धरावे। सुखी करूनि सोडावे । कामाकडे ॥ ३॥

    पाटवणी तुंब निघेना । तरी मग पाणी चालेना। तैसें सज्जनांच्या मना । कळलें पाहिजे ॥ ४॥

    जनाचा प्रवाह चालिला । म्हणजे कार्यभाग आटोपला। जन ठायीं ठायीं तुंबला । म्हणजे खोटां ॥ ५॥

    श्रेष्ठीं जें जें मिळविलें । त्यासाठीं भांडत बसलें। मग जाणावें फावलें । गलिमांसी ॥ ६ ॥

    ऐसें सहसा करूं नये । दोघे भांडतां तिसर्यासी जय। धीर धरोण महत्कार्य । समजून करावें ॥ ७ ॥

    आधींच पडला धास्ती । म्हणजे कार्यभाग होय नास्ती। याकारणें समस्तीं । बुद्धि शोधावी ॥ ८ ॥

    राजी राखितां जग । मग कार्यभागाची लगबग। ऐसें जाणोनियां सांग । समाधान राखावें ॥ ९ ॥

    आधीं गाजवावे तडाके । मग भूमंडळ धाके। ऐसें न होतां धक्के । राज्यास होती ॥ १० ॥

    समय प्रसंग ओळखावा । राग निपटून काढावा। आला तरी कळों न द्यावा । जनांमध्यें ॥ ११ ॥

    राज्यामध्ये सकळ लोक । सलगी देऊन करावे सेवक। लोकांचे मनामध्यें धाक । उपजोंचि नये ॥ १२ ॥

    आहे तितुकें जतन करावें । पुढें आणिक मिळवावें। माहाराष्ट्रराज्य करावें । जिकडे तिकडे ॥ १३ ॥

    लोकीं हिंमत धरावी । शर्तीची तरवार करावी। चढती वाढती पदवी । पावाल येणें ॥ १४ ॥

    शिवराजास आठवावें । जीवित्व तृणवत् मानावें। इहपरलोकी रहावें। कीतीर्रूपे ॥१५॥

    शिवरायांचे आठवावे रूप । शिवरायांचा आठवावा प्रताप ॥ शिवरायाचा आठवावा साक्षेप । भूमंडळीं ॥१६॥

    शिवरायांचे कैसें चालणें । शिवरायाचें कैसें बोलणे॥ शिवरायचे सलगी देणें । कैसे असें ॥१७॥

    सकळ सुखांचा त्याग । करून साधिजे तो योग ॥ राज्यसाधनाची लगबग । कैसी असे ॥१८॥

    त्याहूनि करावे विशेष । तरीच म्हणावे पुरुष ॥ या उपरी विशेष । काय लिहावें ॥१९॥

                पत्राच्या शेवटी वडिलांच्या कर्तुत्वापेक्षा अधिक काही विशेष करून दाखवलेत तरच लोक तुम्हाला मानतील असे त्यांच्या पौरुषाला आवाहन सुद्धा केले आहे…

                वरील दोन काव्य रुपी पत्रे हा शिव समर्थ संबंधाचा बिनतोड पुरावा आहे.. माझ्या मते या पेक्षा अधिक पुराव्याची काहीही गरज नाही…

    © सुजीत भोगले