धर्म / इतिहास / अध्यात्म

भारतीय धर्मपरंपरा, इतिहास, संस्कृती, तत्त्वज्ञान, अध्यात्म, धार्मिक ग्रंथ, संतसाहित्य आणि ऐतिहासिक संशोधन यावरील लेख व विश्लेषण

  • गोत्र म्हणजे नेमके काय?

    गोत्र म्हणजे नेमके काय?

    भारतीय संस्कृतीतील गोत्र ही संकल्पना उच्चारताच आपल्या डोळ्यांसमोर सामान्यतः विवाहाच्या वेळी विचारले जाणारे गोत्र, धार्मिक संकल्पामध्ये उच्चारले जाणारे ऋषिनाम किंवा एखाद्या कुटुंबाची पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेली ओळख उभी राहते. गोत्र म्हणजे एका विशिष्ट ऋषीचे वंशज, एवढ्याच मर्यादित अर्थाने आपण या व्यवस्थेकडे पाहतो. आधुनिक काळात तर गोत्राचा संबंध थेट आनुवंशिक विज्ञानाशी जोडण्याचेही प्रयत्न होतात. परंतु गोत्राचा खरा ऐतिहासिक अर्थ शोधताना एक वेगळाच प्रश्न उपस्थित होतो. प्राचीन भारतीय समाजात ऋषी म्हणजे केवळ कुणाचा जैविक पूर्वज होता, की तो विशिष्ट ज्ञानपरंपरेचा प्रवर्तक, शिक्षक आणि संस्थापकही होता? त्याच्या नावाने ओळखली जाणारी परंपरा केवळ रक्तसंबंधाने टिकली, की तिच्यामध्ये शिष्य, अध्ययनपद्धती, वैदिक शाखा, आचार आणि उपयोजित ज्ञान यांचाही सहभाग होता? या प्रश्नांची उत्तरे शोधली तर गोत्रव्यवस्थेकडे पाहण्याचा आपला दृष्टिकोन अधिक व्यापक होऊ शकतो.

    गोत्र या शब्दाचा ऐतिहासिक अर्थ समजण्यासाठी पाणिनीच्या अष्टाध्यायीकडे पाहणे आवश्यक आहे. पाणिनीचे सूत्र ‘अपत्यं पौत्रप्रभृति गोत्रम्’ (४.१.१६२) गोत्राचा संबंध पौत्रापासून पुढील वंशजांच्या संज्ञेशी जोडते. यावरून गोत्र ही वंशपरंपरेशी संबंधित प्राचीन ओळख असल्याचे स्पष्ट होते. मात्र पाणिनीने सांगितलेला हा व्याकरणिक अर्थ म्हणजे प्राचीन ऋषिपरंपरेचे संपूर्ण सामाजिक आणि शैक्षणिक स्वरूप नव्हे. कारण त्याच भारतीय परंपरेत ऋषींच्या नावांनी ओळखल्या जाणाऱ्या अध्ययनसंस्था, गुरुशिष्यपरंपरा आणि वैदिक शाखाही विकसित झालेल्या दिसतात. म्हणून गोत्राचे वंशसूचक स्वरूप मान्य करतानाच त्याच्या आसपास विकसित झालेल्या ज्ञानसंस्थांचा अभ्यास करणे आवश्यक ठरते.

    यासाठी बृहदारण्यक उपनिषदातील वंशब्राह्मण अत्यंत महत्त्वाचे आहेत. विशेषतः २.६, ४.६ आणि ६.५ या विभागांमध्ये आचार्यांनी कोणाकडून विद्या प्राप्त केली, याच्या परंपरा नोंदविल्या आहेत. ‘अथ वंशः’ असे सांगून सुरू होणाऱ्या या नोंदी ज्ञानाच्या हस्तांतरणाचा मागोवा घेतात. काही आचार्यांची ओळख मातृनामावरूनही आढळते. यावरून एक महत्त्वाचा भेद स्पष्ट होतो. जन्माने प्राप्त होणारी वंशपरंपरा आणि शिक्षणातून प्राप्त होणारी विद्यापरंपरा या दोन संकल्पना परस्परसंबंधित असल्या, तरी समान नाहीत. ज्ञानाचा वारसा रक्तसंबंधांपुरता मर्यादित नव्हता; तो आचार्य आणि शिष्य यांच्या संबंधातूनही पुढे जात होता. अर्थात, उपनिषदातील प्रत्येक गुरुशिष्यपरंपरा म्हणजे गोत्रच होते, असे म्हणता येणार नाही. परंतु प्राचीन भारतात ज्ञानपरंपरेची स्वतंत्र स्मृती आणि नोंद ठेवली जात होती, हे निश्चितपणे दिसते.

    येथेच गोत्र आणि चरण या दोन संकल्पनांतील संबंध विशेष महत्त्वाचा ठरतो. गोत्र प्रामुख्याने ऋषिसंबद्ध वंशपरंपरा दर्शवते, तर चरण विशिष्ट वैदिक अध्ययनपरंपरेशी संबंधित समुदाय दर्शवते. पाणिनीच्या अष्टाध्यायीतील ‘गोत्रचरणाद्वुञ्’ (४.३.१२६) हे सूत्र या दोन्ही संज्ञांचा एकत्र उल्लेख करते. त्यावरील काशिकावृत्तीमध्ये चरणाशी संबंधित धर्म आणि आम्नाय, म्हणजे आचार आणि वैदिक पाठपरंपरा, यांचा संदर्भ येतो. यावरून चरण म्हणजे केवळ एखाद्या गुरूचे नाव किंवा विद्यार्थ्यांचा अनौपचारिक समूह नव्हता; विशिष्ट पाठसंरक्षण आणि आचारपद्धतीशी संबंधित अध्ययनसमुदायही होता. प्राचीन भारतीय विद्याव्यवस्थेची संस्थात्मक रचना समजून घेण्यासाठी हा अत्यंत महत्त्वाचा पुरावा आहे.

    समाजशास्त्रज्ञ गोविंद सदाशिव घुर्ये यांनी Two Brahmanical Institutions: Gotra and Charana या ग्रंथात या दोन संस्थांच्या ऐतिहासिक संबंधांचा स्वतंत्र अभ्यास केला आहे. या संशोधनातून पुढे येणारा महत्त्वाचा मुद्दा असा की भिन्न गोत्रांतील व्यक्ती एकाच चरणाशी संबंधित असू शकत होत्या. तसेच एखाद्या आचार्याच्या नावावरून गोत्र आणि चरण या दोन्हींची नावे समान असली, तरी त्यांचे कार्य आणि स्वरूप वेगळे असू शकत होते. याचा अर्थ प्राचीन भारतीय समाजातील व्यक्तीची ओळख केवळ जन्माने निश्चित होत नव्हती; तिच्या अध्ययनपरंपरेचीही स्वतंत्र ओळख अस्तित्वात होती. म्हणून गोत्र म्हणजेच गुरुकुल किंवा विश्वविद्यालय असा निष्कर्ष काढणे योग्य नसले, तरी गोत्राशी संबंधित ऋषिपरंपरेभोवती विकसित झालेल्या अध्ययनसमुदायांचा शोध घेणे अत्यंत फलदायी ठरू शकते.

    पाणिनीचे ‘कलापिवैशम्पायनान्तेवासिभ्यश्च’ (४.३.१०४) हे सूत्र या संदर्भात विशेष बोलके आहे. वैशम्पायन आणि कलापी यांच्या शिष्यपरंपरांशी संबंधित संज्ञांचा येथे विचार केला आहे. एखाद्या आचार्याने विकसित किंवा जतन केलेली अध्ययनपरंपरा पुढे त्याच्या शिष्यांच्या नावांनीही ओळखली जाऊ शकत होती. हे आधुनिक विद्यापीठाशी तंतोतंत समान नसले, तरी ज्ञानाच्या संघटित हस्तांतरणाची पद्धत दर्शवते. आचार्य, शिष्य, विशिष्ट ग्रंथ, पाठपद्धती आणि आचारनियम यांच्यातील संबंधातून परंपरा टिकत होती. म्हणून प्राचीन भारतीय शिक्षणव्यवस्थेचे मूल्यमापन केवळ इमारती, विद्यापीठे किंवा राजाश्रय यांच्या आधारे न करता, ज्ञान जतन करणाऱ्या समुदायांच्या आधारेही करायला हवे.

    याच संदर्भात गोत्र, प्रवर, वेद, शाखा आणि सूत्रपरंपरा या पाच ओळखींचा एकत्र विचार करण्याची आवश्यकता आहे. गोत्र ऋषिसंबद्ध वंशपरंपरेची ओळख देते. प्रवर त्या परंपरेतील प्रतिष्ठित ऋषिपूर्वजांचा विधिसंबद्ध निर्देश करतो. वेद व्यापक वैदिक ग्रंथपरंपरा दर्शवतो. शाखा त्या वेदाची विशिष्ट पाठ आणि अध्ययनपरंपरा स्पष्ट करते. सूत्रपरंपरा विधी, आचार आणि त्यांच्या संहिताबद्ध नियमांशी संबंधित असते. उदाहरणार्थ, शुक्ल यजुर्वेदातील माध्यंदिन आणि काण्व या दोन प्रसिद्ध शाखा आहेत. माध्यंदिन ही ऋग्वेदाची नव्हे, तर शुक्ल यजुर्वेदाची शाखा आहे. अशा प्रत्येक ओळखीचा अर्थ स्वतंत्र असला, तरी एका व्यक्तीच्या वैदिक परिचयात त्यांचा परस्परसंबंध दिसू शकतो. ही पंचस्तरीय रचना आपली विश्लेषणात्मक मांडणी आहे; प्राचीन ग्रंथांनी सर्वत्र नेमकी हीच वर्गवारी दिलेली आहे, असा दावा नाही.

    ज्ञानपरंपरेच्या या रचनेत आणखी एक महत्त्वाचा घटक होता. तो म्हणजे ज्ञानाचे ग्रहण, जतन, प्रत्यक्ष उपयोजन आणि चिंतन. वैदिक मंत्रांच्या संहिता, पद, क्रम, जटा आणि घन अशा पाठपद्धती विकसित झाल्या. त्यांचा मुख्य उद्देश मंत्रोच्चार आणि पाठाची अचूकता राखणे हा होता. दुसरीकडे श्रौतसूत्रे आणि शुल्बसूत्रांमध्ये यज्ञविधी, वेदींची रचना, मोजमाप आणि भूमितीय नियम यांचे संहिताबद्ध ज्ञान आढळते. बौधायन, आपस्तंब आणि कात्यायन यांच्या नावांशी संबंधित शुल्बसूत्रे याची उदाहरणे आहेत. यावरून वैदिक परंपरेत केवळ स्मरणशक्तीच्या आधारे मंत्र जतन होत नव्हते; विशिष्ट विधींसाठी आवश्यक तांत्रिक ज्ञानही विकसित आणि प्रसारित होत होते. मात्र सर्व उपयोजित विद्यांचा उगम एकाच गोत्रव्यवस्थेत झाला, असे या पुराव्यांवरून म्हणता येणार नाही.

    याचप्रमाणे श्रीसूक्ताचे उदाहरण विचारात घेण्यासारखे आहे. ऋग्वेदीय खिलपरंपरेशी संबंधित असलेल्या या सूक्तात लक्ष्मीची उपासना, सुवर्ण, समृद्धी, वनस्पती आणि निसर्गाशी संबंधित प्रतिमा आढळतात. एका सूक्ताचा धार्मिक, सांस्कृतिक, प्रतीकात्मक आणि तात्त्विक अशा विविध स्तरांवर अभ्यास होऊ शकतो. कालांतराने त्याच्या विधिसंबद्ध उपयोगांमध्येही भिन्नता निर्माण झाली असू शकते. मात्र त्यातील सुवर्णविषयक उल्लेखांवरून लोखंडाचे सोन्यात रूपांतर करण्याची रासायनिक पद्धत त्यात सांगितली आहे, असा निष्कर्ष पुराव्याशिवाय काढता येणार नाही. येथे महत्त्वाचा मुद्दा असा की एकाच ग्रंथपरंपरेभोवती विविध अर्थलक्षणे आणि उपयोग विकसित होऊ शकतात. त्या सर्वांचे कालानुक्रमिक आणि ग्रंथाधारित परीक्षण केल्यास भारतीय ज्ञानपरंपरेची व्यापकता अधिक स्पष्ट होईल.

    एकाच गोत्राचे लोक वेगवेगळ्या सामाजिक समूहांमध्ये आढळण्याच्या प्रश्नाकडेही याच दृष्टीने पाहिले पाहिजे. जात आणि व्यवसाय यांचा ऐतिहासिक संबंध अनेकदा दिसतो; तथापि जात म्हणजे केवळ व्यवसाय नव्हे. जन्म, विवाह, सामाजिक आचार आणि समूहपरंपराही जातिसंस्थेत महत्त्वाच्या राहिल्या आहेत. म्हणून एकाच गोत्राचा अनेक जातिसमूहांत प्रसार होणे ही अभ्यासण्याजोगी बाब आहे. परंतु त्या सर्व समूहांची उत्पत्ती एकाच गुरुकुलातील वेगवेगळ्या व्यवसायशाखांतून झाली, असा दावा स्वतंत्र ऐतिहासिक पुराव्याशिवाय करता येणार नाही. त्यासाठी गोत्र, प्रवर, शाखा, कौटुंबिक वंशावळ आणि अभिलेख यांचा तुलनात्मक अभ्यास आवश्यक आहे.

    या संपूर्ण चर्चेतून गोत्राची एक अधिक परिपूर्ण व्याख्या पुढे येते. गोत्र ही मूलतः ऋषिसंबद्ध वंशपरंपरेची ऐतिहासिक आणि धार्मिक ओळख आहे; परंतु त्या ऋषींच्या नावाभोवती विकसित झालेल्या ज्ञानपरंपरा, चरण, शाखा आणि गुरुशिष्यसंबंधांचा अभ्यास केल्याशिवाय प्राचीन भारतीय संस्कृतीतील तिचे व्यापक स्थान समजत नाही. गोत्राला केवळ आनुवंशिक विज्ञानाची प्राचीन आवृत्ती मानणे जितके अपुरे आहे, तितकेच त्याला केवळ विवाहप्रसंगी उच्चारला जाणारा निरर्थक शब्द मानणेही अपुरे आहे. गोत्राचा स्वतःचा वंशपरंपरागत अर्थ आहे आणि त्या अर्थाच्या पलीकडे ऋषिकेंद्रित ज्ञानसंस्कृतीचा स्वतंत्र इतिहास आहे. दोन्हींचा भेद राखून त्यांचे परस्परसंबंध शोधणे हीच संशोधनाची योग्य दिशा ठरेल.

    प्राचीन भारतीय ज्ञानसंस्कृतीचे वैशिष्ट्य केवळ तिने निर्माण केलेल्या ग्रंथांमध्ये नव्हते; त्या ग्रंथांचे पिढ्यान्‌पिढ्या संरक्षण करणाऱ्या आचार्यांमध्ये, पाठपद्धतींमध्ये, शिष्यसमुदायांमध्ये आणि विधिपरंपरांमध्येही होते. म्हणून प्रश्न केवळ ‘तुमचे गोत्र कोणते?’ एवढाच राहू नये. त्यापुढे ‘त्या गोत्राशी कोणती ऋषिपरंपरा जोडलेली आहे? तिचे प्रवर कोणते? संबंधित व्यक्तींच्या वैदिक शाखा कोणत्या होत्या? त्यांच्या अध्ययन आणि आचारपरंपरा कशा विकसित झाल्या?’ असे प्रश्न विचारले पाहिजेत. या प्रश्नांची उत्तरे शोधताना प्राचीन भारतीय ज्ञानव्यवस्थेचे एक अधिक वास्तववादी आणि समृद्ध चित्र उभे राहू शकते. गोत्र समजून घेणे म्हणजे केवळ आपल्या पूर्वजांचे नाव जाणणे नव्हे; तर वंश, विद्या आणि परंपरा यांच्यातील ऐतिहासिक संबंधांचा चिकित्सक शोध घेणे होय.

    संदर्भ –

    1. पाणिनी — अष्टाध्यायी: सूत्रे ४.१.१६२, ४.२.४६, ४.३.१०४ आणि ४.३.१२६; संबंधित काशिकावृत्ती.
    2. बृहदारण्यक उपनिषद: अध्याय २.६, ४.६ आणि ६.५ मधील वंशब्राह्मणे.
    3. गोविंद सदाशिव घुर्ये — Two Brahmanical Institutions: Gotra and Charana: Popular Prakashan, १९७२.
    4. John Brough — The Early Brahmanical System of Gotra and Pravara: Cambridge University Press, मूळ प्रकाशन १९५३.
    5. बौधायन, आपस्तंब आणि कात्यायन शुल्बसूत्रे: वैदिक विधी आणि भूमितीय ज्ञानाच्या संबंधासाठी.
    6. श्रीसूक्त: ऋग्वेदीय खिलपरंपरा, पाठभेद आणि धार्मिक अर्थलक्षण यांच्या अभ्यासासाठी.

    लेखक – ©सुजीत भोगले

  • रावण वास्तवात कोण होता?

    रावण वास्तवात कोण होता?

    लंकेचा सुवर्णमय राजप्रासाद सूर्यप्रकाशात झळाळत होता. सभोवती अफाट संपत्ती, बलाढ्य सैन्य, अजिंक्य असल्याचा गर्व आणि सामर्थ्याच्या जोरावर निर्माण केलेले साम्राज्य होते. त्या सिंहासनावर बसलेला दशानन रावण स्वतःला त्रैलोक्यविजेता समजत होता. त्याच्या विद्वत्तेच्या कथा सांगितल्या जात होत्या. तो वेदशास्त्रांचा ज्ञाता होता, संगीताचा अभ्यासक होता, कठोर तपश्चर्या करणारा साधक होता आणि भगवान शंकरांचा निस्सीम भक्त होता. पण या सगळ्या वैभवाच्या आड दडलेला माणूस नेमका कोण होता? विद्वत्तेचे तेज त्याच्या आचरणात का उतरले नाही? शिवभक्तीने त्याच्या मनातील वासना, क्रौर्य आणि अहंकार का नष्ट केला नाही? ज्याच्या सामर्थ्याने अनेक राजे भयभीत होत होते, तो स्वतःच्या वासनांवर विजय का मिळवू शकला नाही? रावणाच्या चरित्राचा विचार करताना त्याच्या दहा मस्तकांपेक्षा त्याच्या विकृत प्रवृत्तींकडे पाहणे अधिक आवश्यक आहे. कारण माणसाची महानता त्याच्या ज्ञानाने नव्हे, तर त्या ज्ञानातून घडलेल्या चारित्र्याने ठरते!

    विश्रवा ऋषी आणि कैकसी यांच्या पोटी जन्मलेला दशग्रीव असामान्य बुद्धिमत्तेचा होता. कठोर तपश्चर्येने त्याने ब्रह्मदेवांना प्रसन्न केले आणि अनेक शक्तिशाली प्राण्यांपासून अभय मिळवले. मात्र मनुष्याला तुच्छ समजून त्याने मनुष्यापासून संरक्षण मागण्याकडे दुर्लक्ष केले. इथेच त्याच्या अहंकाराचे बीज दिसते. सामर्थ्य प्राप्त झाल्यानंतर त्याने त्याचा उपयोग लोककल्याणासाठी करण्याऐवजी स्वतःचे वर्चस्व प्रस्थापित करण्यासाठी केला. आपलाच सावत्र भाऊ कुबेर याच्या लंकेवरील आधिपत्याचा अंत करून त्याने त्याचे पुष्पक विमानही हस्तगत केले. देव, यक्ष, गंधर्व, राजे आणि ऋषी यांना आपल्या सामर्थ्याच्या जोरावर नमवण्याची महत्त्वाकांक्षा त्याच्या मनात निर्माण झाली. त्याच्या दिग्विजयामागे धर्मसंस्थापनेची प्रेरणा नव्हती; स्वतःच्या श्रेष्ठत्वाची घोषणा करण्याची लालसा होती. सत्ता मिळाल्यावर माणूस नम्र होतो की उन्मत्त, यावर त्याच्या चारित्र्याची खरी परीक्षा होते. रावण त्या परीक्षेत वारंवार अपयशी ठरला. त्याच्यासाठी सामर्थ्य म्हणजे अधिकार आणि अधिकार म्हणजे दुसऱ्याच्या स्वातंत्र्यावर अतिक्रमण करण्याची मुभा बनली होती.

    एक दिवस वनात तपश्चर्या करणारी वेदवती त्याच्या दृष्टीस पडली. विष्णूंना पती म्हणून प्राप्त करण्याचा संकल्प करून ती तपश्चर्या करीत होती. रावणाला तिचे सौंदर्य दिसले; पण तिची तपश्चर्या, तिची इच्छा आणि तिचा स्वतंत्र निर्णय यांचा आदर करण्याची बुद्धी त्याच्यात नव्हती. त्याने तिला आपल्या अधीन करण्याचा प्रयत्न केला. वेदवतीने नकार दिला. तरीही रावणाने तिचे केस पकडून तिचा विनयभंग केला. अपमानित वेदवतीने अग्निप्रवेश केला आणि रावणाच्या विनाशाला कारणीभूत होण्यासाठी पुन्हा जन्म घेण्याची प्रतिज्ञा केली. उत्तरकांडातील परंपरेनुसार पुढे तिचा संबंध सीतेच्या जन्माशी जोडला जातो. विचार करा! वेदांचा ज्ञाता म्हणवणारा रावण एका तपस्विनीच्या नकाराचा अर्थ समजू शकला नाही. स्त्रीच्या इच्छेला किंमत न देणाऱ्या माणसाच्या विद्वत्तेला नेमके कोणते नैतिक मूल्य उरते? वेदवतीच्या प्रसंगातून रावणाच्या चरित्रातील एक विदारक सत्य समोर येते. ज्याला स्त्रीच्या स्वातंत्र्याचा आदर करता येत नाही, त्याने कितीही शास्त्रे मुखोद्गत केली तरी त्याला सुसंस्कृत म्हणता येत नाही!

    रावणाच्या पापांची ही सुरुवात नव्हती आणि शेवटही नव्हता. अप्सरा रंभेवरील त्याचा अत्याचार अधिक भयानक होता. रंभा कुबेरपुत्र नलकूबेराशी संबंधित होती. त्या नात्याने ती आपली पुत्रवधू असल्याचे रावणाला सांगून तिने त्याला परावृत्त करण्याचा प्रयत्न केला. पण वासनेने आंधळ्या झालेल्या रावणाने तिच्यावर बलात्कार केला. रंभेने नलकूबेराकडे आपली व्यथा मांडली. संतप्त नलकूबेराने रावणाला शाप दिला की यापुढे कोणत्याही अनिच्छुक स्त्रीवर बलात्कार केल्यास त्याच्या मस्तकाचे सात तुकडे होतील. रामायणाच्या युद्धकांडात पुंजिकस्थला अप्सरेवरील अत्याचाराचा आणखी एक उल्लेख येतो. त्या प्रसंगामुळे ब्रह्मदेवांनी रावणाला अनिच्छुक स्त्रीवरील पुढील बलात्कारासाठी मस्तकाचे शंभर तुकडे होण्याचा शाप दिल्याचे वर्णन आहे. इतकेच नव्हे, तर उत्तरकांडानुसार रावणाने आपल्या विजययात्रांमध्ये अनेक राजकन्या आणि विवाहित स्त्रियांचे अपहरण करून त्यांना लंकेत आणले. त्या असहाय स्त्रियांनीच स्त्रीमुळे रावणाचा विनाश होईल, असा शाप दिला. ज्याच्या जीवनात वेदवतीचा अपमान, रंभेवरील बलात्कार, पुंजिकस्थलेवरील अत्याचार आणि असंख्य स्त्रियांच्या अपहरणाचे वर्णन आहे, त्याला स्त्रीसन्मानाचा आदर्श म्हणून गौरवणे म्हणजे चारित्र्य या संकल्पनेचीच विटंबना नव्हे काय?

    स्वतःच्या पराक्रमाचा गर्व बाळगणाऱ्या रावणाला युद्धभूमीवरही अनेकदा अपमान सहन करावा लागला. नर्मदेच्या तीरावर शिवपूजा करीत असताना सहस्रार्जुन कार्तवीर्याने नदीचा प्रवाह अडवल्यामुळे रावणाच्या पूजेत व्यत्यय आला. संतापलेल्या रावणाने त्याला युद्धाचे आव्हान दिले. पण माहिष्मतीच्या त्या पराक्रमी राजाने रावणाचा पराभव करून त्याला बंदिवान केले. स्वतःला त्रैलोक्यविजेता समजणारा दशानन एका मानवी राजाच्या कैदेत पडला! अखेर त्याचे आजोबा पुलस्त्य ऋषी यांच्या मध्यस्थीमुळे त्याची सुटका झाली. वानरराज वालीच्या प्रसंगात तर रावणाच्या गर्वाची आणखी हास्यास्पद अवस्था झाली. वाली संध्यावंदन करीत असताना त्याच्यावर आक्रमण करण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या रावणाला वालीने पकडून आपल्या काखेत दाबून ठेवले आणि समुद्रांवरून भ्रमण केले. रावणाला स्वतःची सुटका करून घेता आली नाही. पुढे दोघांत मैत्री झाली. या कथांमधून स्पष्ट होते की रावण अजिंक्य नव्हता. त्याच्या सामर्थ्यालाही मर्यादा होत्या. मात्र पराभवातून नम्रता शिकण्याऐवजी तो पुन्हा आपल्या उन्मत्त स्वभावाकडे वळत राहिला.

    भगवान शंकरांचा परमभक्त असल्याचा अभिमान बाळगणाऱ्या रावणाने कैलास पर्वतावर नंदीश्वराच्या वानरमुखाची थट्टा केली. संतप्त नंदीश्वराने वानरांमुळे त्याचा विनाश होईल, असा शाप दिला. त्यानंतर रावणाने कैलास पर्वतच उचलण्याचा प्रयत्न केला. शंकरांनी पायाच्या अंगठ्याने पर्वत दाबताच रावणाचे हात त्याखाली अडकले आणि तो वेदनेने आक्रोश करू लागला. अखेरीस शिवस्तुती करून त्याने स्वतःची सुटका करून घेतली. दुसरीकडे, इक्ष्वाकू वंशातील राजा अनरण्य याच्याशी झालेल्या युद्धात अनरण्याचा पराभव झाला; पण मृत्यूपूर्वी त्याने रावणाला दशरथपुत्र रामाकडून तुझा वध होईल, असा शाप दिला. यमराजांशी झालेल्या युद्धातही रावणाचा निर्विवाद विजय झाला नव्हता. यमराजांनी कालदंड उगारल्यानंतर ब्रह्मदेवांनी हस्तक्षेप करून युद्ध थांबवले होते. अशा अनेक प्रसंगांतून रावणाच्या सामर्थ्याभोवती निर्माण झालेल्या अजिंक्यतेच्या प्रतिमेला तडे जातात. ज्याची शिवभक्ती त्याला विनय शिकवू शकली नाही, ज्याची विद्वत्ता त्याला संयम शिकवू शकली नाही आणि ज्याचे पराभवही त्याचा अहंकार नष्ट करू शकले नाहीत, त्या भक्तीचे आणि ज्ञानाचे नैतिक मूल्य काय?

    रावणाच्या स्वभावातील निर्दयतेचा फटका त्याच्या स्वतःच्या कुटुंबालाही बसला. युद्धमोहिमेदरम्यान त्याच्या हातून बहिणी शूर्पणखेचा पती विद्युत्जिह्व मारला गेल्याचे उत्तरकांडात वर्णन आहे. हा वध बहिणीला विधवा करण्याच्या हेतूने झालेला नसला, तरी त्याच्या युद्धलालसेचे दुष्परिणाम कुटुंबालाही भोगावे लागले. पुढे सीतेच्या अपहरणाने तर त्याच्या अधःपतनाचा अंतिम अध्याय सुरू झाला. मारीचाला सुवर्णमृगाचे रूप धारण करण्यास भाग पाडून त्याने श्रीराम आणि लक्ष्मण यांना दूर नेण्याचा कपटपूर्ण डाव रचला. संन्याशाचा वेष घेऊन सीतेसमोर आलेल्या रावणाने तिचा नकार धुडकावून तिला बळजबरीने पळवून नेले. सीतेच्या रक्षणासाठी धावलेल्या वृद्ध जटायूला त्याने गंभीर जखमी केले. लंकेतील अशोकवाटिकेत सीतेला बंदिवासात ठेवून तिच्यावर विवाहासाठी दबाव आणला, धमक्या दिल्या आणि मानसिक छळ केला. काही जण रावणाने सीतेवर बलात्कार केला नाही म्हणून त्याच्या चारित्र्याचा गौरव करतात. पण त्याच्या पूर्वीच्या अत्याचारांमुळे मिळालेले शाप लक्षात घेतले तर हा युक्तिवाद किती पोकळ आहे, हे स्पष्ट होते. स्त्रीचे अपहरण करून तिला कैदेत ठेवणे, धमकावणे आणि तिच्या इच्छेविरुद्ध तिला प्राप्त करण्याचा प्रयत्न करणे हेच मुळात गंभीर अधर्म आहेत. बलात्कार न करणे म्हणजे स्त्रीचा सन्मान करणे नव्हे!

    रावणाला विनाशापासून वाचवण्याचे प्रयत्न त्याच्या निकटवर्तीयांनीही केले. बिभीषणाने सीतेला सन्मानाने परत पाठवण्याचा सल्ला दिला. मंदोदरीनेही त्याला सावध केले. कुंभकर्णाने त्याच्या निर्णयातील चूक दाखवून दिली. पण रावणाला स्वतःच्या अहंकारापेक्षा कोणतीही गोष्ट महत्त्वाची वाटत नव्हती. त्याने बिभीषणाचा अपमान केला आणि त्याला दूर लोटले. स्वतःच्या अपराधासाठी त्याने संपूर्ण लंकेला युद्धाच्या आगीत ढकलले. कुंभकर्णासारखा भाऊ, मेघनादासारखा पुत्र, असंख्य सेनापती आणि सैनिक त्याच्या हट्टामुळे मृत्युमुखी पडले. अखेरीस श्रीरामांच्या हातून रावणाचा वध झाला. सुवर्णलंकेचा अधिपती स्वतःच्या सामर्थ्याच्या गर्वात सर्वस्व गमावून बसला. त्याच्याकडे संपत्ती होती, सत्ता होती, विद्वत्ता होती आणि प्रचंड सामर्थ्यही होते; पण त्या सर्वांवर नियंत्रण ठेवणारा विवेक नव्हता. म्हणूनच त्याच्या जीवनाची सांगता वैभवात नव्हे, तर विनाशात झाली.

    रावण वास्तवात कोण होता, या प्रश्नाचे उत्तर रामायणातील त्याच्या आचरणात शोधले पाहिजे. तो प्रकांड पंडित होता, शिवभक्त होता, सामर्थ्यवान राजा होता, हे मान्य केले तरी त्यामुळे त्याच्या अत्याचारांचे समर्थन होत नाही. त्याचे ज्ञान ही त्याची क्षमता होती; परंतु त्याचे क्रौर्य, स्त्रीलंपटपणा, सत्तेचा उन्माद आणि अनियंत्रित अहंकार हे त्याच्या चारित्र्याचे दोष होते. विद्वान असणे आणि चारित्र्यसंपन्न असणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. भक्त असणे आणि धर्मनिष्ठ असणेही वेगळे आहे. धर्मग्रंथांचे ज्ञान असूनही ज्याला परस्त्रीचा सन्मान करता येत नाही, भगवान शंकरांची पूजा करूनही ज्याच्या मनातील अहंकार नष्ट होत नाही, सामर्थ्य असूनही जो दुर्बलांवर अत्याचार करतो आणि सत्ता असूनही जो स्वतःच्या प्रजेचे रक्षण करण्याऐवजी तिला विनाशाकडे नेतो, तो कोणत्याही निकषावर वंदनीय ठरू शकत नाही. रावणाच्या जीवनातून शिकण्यासारखे काही असेल, तर ते त्याच्या वर्तनाचे अनुकरण नव्हे; तर त्याच्या अधःपतनातून मिळणारा इशारा आहे. ज्ञानाला चारित्र्याची जोड नसेल, भक्तीला सदाचाराची जोड नसेल आणि सामर्थ्याला संयमाची मर्यादा नसेल, तर माणूस कितीही महान असल्याचा दावा करीत असला तरी इतिहासकथेत त्याची ओळख आदर्श म्हणून नव्हे, तर अधर्माच्या प्रतीकाप्रमाणेच उरते!

    लेखक – सुजीत भोगले

  • सनत्सुजातीय भाष्य वाचण्याची आज आवश्यकता काय?

    सनत्सुजातीय भाष्य वाचण्याची आज आवश्यकता काय?

    सनातन वैदिक तत्त्वज्ञानाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याने मानवी जीवनाचा विचार केवळ जन्म, उपजीविका, सुखोपभोग आणि मृत्यू एवढ्यापुरता मर्यादित ठेवलेला नाही. उलट, मानवाचे अस्तित्व नेमके काय आहे, देह आणि आत्मा यांचा संबंध कोणता, मृत्यू म्हणजे अस्तित्वाचा अंत की केवळ देहाचा विनाश, आणि या जन्माचे अंतिम प्रयोजन काय, अशा मूलभूत प्रश्नांचा अत्यंत सूक्ष्म विचार आपल्या प्राचीन ऋषिमुनींनी केला आहे. आपली सनातन वैदिक संस्कृती ही अत्यंत प्रगल्भ आणि उन्नत तत्त्वचिंतनाची परंपरा असलेली संस्कृती आहे. चराचर सृष्टीत व्यापून असलेल्या चैतन्याचे अंतिम अधिष्ठान ब्रह्म आहे आणि जीवात्म्याचे वास्तविक स्वरूप त्या ब्रह्मतत्त्वाशी संबंधित आहे, ही आपल्या आध्यात्मिक चिंतनाची मूलभूत भूमिका आहे. देह नाशवंत असला तरी आत्मा अविनाशी आहे, ही संकल्पना स्वीकारून मानवजन्माला आत्मोन्नतीचे विशेष साधन मानले गेले आहे. जीवात्म्याला स्वतःच्या वास्तविक स्वरूपाचे ज्ञान व्हावे, त्याची आधिभौतिक आणि आध्यात्मिक उन्नती व्हावी, अज्ञानातून निर्माण झालेली बंधने दूर व्हावीत आणि अंतिमतः परमब्रह्मस्वरूपाची अनुभूती प्राप्त व्हावी, हे या तत्त्वचिंतनाचे सर्वोच्च प्रयोजन आहे. अद्वैत वेदान्ताच्या दृष्टीने ही अंतिम अवस्था म्हणजे आधीपासून असलेल्या ब्रह्मस्वरूपाचे ज्ञान होणे होय.

    आपल्या तत्त्वज्ञानाने भौतिक जीवनाचा सरसकट निषेध केलेला नाही. धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष या चार पुरुषार्थांची संकल्पना मांडताना लौकिक जीवनातील आवश्यक सुखोपभोग आणि अंतिम आध्यात्मिक उन्नती यांच्यात समतोल साधण्याचा प्रयत्न केला आहे. तथापि, भौतिक सुखे हेच जीवनाचे अंतिम उद्दिष्ट नाही. त्यांच्याविषयीची आसक्ती कमी होऊन मनुष्याने आत्मस्वरूपाचा शोध घ्यावा, अशी अपेक्षा आहे. दुर्दैवाने कालौघात या तत्त्वज्ञानाचा मूळ आशय समजून घेण्यापेक्षा बाह्य कर्मकांडालाच अधिक महत्त्व देण्याची प्रवृत्ती वाढली. मंत्रांचा अर्थ न समजता पठण करणे, उपासनेमागील तत्त्वज्ञानाचा विचार न करता केवळ विधींचे पालन करणे आणि आध्यात्मिक साधनेचा उपयोग मुख्यतः लौकिक लाभासाठी करणे, यामुळे ज्ञानप्रधान साधनेचे कर्मकांडप्रधान आचरणात रूपांतर झाले. काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद आणि मत्सर या षड्रिपूंच्या प्रभावामुळे आत्मचिंतनाची प्रवृत्ती अधिक दुर्बल होत गेली. परिणामी, बाह्य धार्मिक आचरण वाढले तरी त्या आचरणामागील तात्त्विक आशय समजून घेण्याची आवश्यकता अनेकदा दुर्लक्षित राहिली.

    अशा परिस्थितीत सनत्सुजातीय भाष्याचे अध्ययन आज विशेष महत्त्वाचे ठरते. कारण हे तत्त्वज्ञान मानवाला मृत्यूच्या भयापलीकडे जाऊन जीवनाचा खरा अर्थ शोधण्यास प्रवृत्त करते. कोरोनाच्या जागतिक महामारीच्या काळात मृत्यूची जाणीव संपूर्ण मानवजातीला तीव्रतेने झाली होती. विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीनंतरही मानवी देह किती असुरक्षित आहे, याचा अनुभव त्या काळात सर्वांना आला. परंतु मृत्यूचे भय ही केवळ महामारीपुरती मर्यादित भावना नाही. आजही आजारपण, वृद्धत्व, अपघात, युद्ध आणि जीवनातील अनिश्चितता यांमुळे मृत्यूचा प्रश्न प्रत्येकाच्या अस्तित्वाशी जोडलेला आहे. मृत्यूच्या अशा साक्षात्कारामुळे माणसाच्या मनातील अहंकार, आसक्ती आणि लौकिक महत्त्वाकांक्षा काही काळ क्षीण होऊ शकतात. त्या अवस्थेत तो स्वतःच्या अस्तित्वाविषयी अधिक गंभीरपणे विचार करू शकतो. म्हणूनच मृत्यूचे स्वरूप काय, अमरत्वाचा वास्तविक अर्थ कोणता आणि त्याच्या प्राप्तीसाठी कर्म महत्त्वाचे की ज्ञान, या प्रश्नांचा विचार करणे आवश्यक ठरते.

    भारतीय श्रुती-स्मृती परंपरेत मृत्यू आणि अमरत्वाविषयी विविध संदर्भ आढळतात. छांदोग्योपनिषदात इंद्र आणि विरोचन यांनी आत्मविद्या प्राप्त करण्यासाठी प्रजापतींकडे प्रारंभी बत्तीस वर्षे ब्रह्मचर्यपूर्वक वास्तव्य केल्याचे वर्णन आहे. कठोपनिषदात नचिकेता आणि यम यांच्या संवादातून मृत्यूचे रहस्य आणि आत्म्याचे स्वरूप स्पष्ट केले आहे. मृत्यूच्या भयाचा संबंध अज्ञान, देहाभिमान आणि जीवनाविषयीच्या आसक्तीशी जोडणारे चिंतनही भारतीय तत्त्वज्ञानात आढळते. या सर्व संदर्भांच्या पार्श्वभूमीवर महाभारतातील धृतराष्ट्राच्या मनात एक मूलभूत प्रश्न निर्माण होतो. जर मृत्यू हे अटळ सत्य असेल, तर काही ज्ञानी पुरुष मृत्यूचे अस्तित्वच नाही असे का सांगतात? आणि जर मृत्यू नाहीच, तर अमरत्वाच्या प्राप्तीसाठी साधना करण्याची आवश्यकता तरी काय? शास्त्रांमध्ये मृत्यूच्या अस्तित्वाचा उल्लेख असताना ब्रह्मज्ञानी पुरुष त्याचा निषेध कोणत्या अर्थाने करतात? या प्रश्नाचे उत्तर समजून घेतल्याशिवाय सनत्सुजातीयमधील मृत्यूविषयक सिद्धांताचे यथार्थ आकलन होऊ शकत नाही.

    या प्रश्नाचे निरसन करण्यासाठी सनत्सुजातीयमध्ये अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण तर्कपद्धतीचा अवलंब केला आहे. भारतीय दर्शनशास्त्रात एखाद्या विषयाचे अंतिम सत्य स्पष्ट करण्यापूर्वी त्याविषयीची भिन्न किंवा विरोधी मते मांडली जातात. याला पूर्वपक्ष असे म्हणतात. त्यानंतर त्या मतांचे तार्किक परीक्षण करून सिद्धांतपक्ष स्पष्ट केला जातो. या पद्धतीचे वैशिष्ट्य असे की विरोधी मत केवळ चुकीचे ठरवण्यासाठी मांडले जात नाही, तर त्यामागील तर्क आणि त्याची प्रमाणे यांचा गंभीरपणे विचार केला जातो. त्यानंतर त्यातील मर्यादा स्पष्ट करून अंतिम सिद्धांताची स्थापना केली जाते. सनत्सुजातीयमध्ये मृत्यूच्या अस्तित्वाविषयी आणि अमरत्वाच्या साधनांविषयी असाच विचार आढळतो. या संदर्भातील श्लोक पुढीलप्रमाणे आहे.

    अमृत्युः कर्मणा केचिन्मृत्युर्नास्तीति चापरे |

    श्रुणु मे ब्रुवतो राजन्यथैतन्मा विशङ्किथाः || ३ ||

    या श्लोकाचा आशय असा की, काहींच्या मते वेदविहित कर्मांच्या आचरणाने मृत्यूवर विजय मिळवता येतो, तर काहींच्या मते मृत्यूचे वास्तविक अस्तित्वच नाही. हे राजा, या दोन्ही मतांचे यथार्थ स्वरूप मी तुला सांगतो; तू त्याविषयी संशय बाळगू नकोस.

    या श्लोकाच्या अनुषंगाने विचार करताना आणखी एक उल्लेखनीय गोष्ट लक्षात घेतली पाहिजे. प्राचीन भारतीय तत्त्वचिंतनात सूर्याला सामान्यतः स्थिर किंवा निश्चल संदर्भबिंदू मानण्याची संकल्पना आढळते. पृथ्वी सूर्याभोवती परिक्रमा करते, परंतु पृथ्वीच्या परिक्रमेसारखी सूर्याची गती आपल्या सामान्य निरीक्षणात दृष्टोत्पत्तीस येत नाही. त्यामुळे सूर्याचे निश्चलत्व ही संकल्पना कोणत्या संदर्भात मांडली गेली आहे, याचा विचार करणे आवश्यक आहे. आधुनिक खगोलशास्त्रानुसार सूर्य स्वतःच्या अक्षाभोवती फिरतो आणि आकाशगंगेच्या केंद्राभोवती परिभ्रमणही करतो. तथापि, पृथ्वीच्या संदर्भात सूर्याला तुलनेने स्थिर केंद्र मानून केलेले विवेचन आणि सूर्याचे संपूर्ण विश्वातील वास्तविक गतिस्वरूप या दोन भिन्न गोष्टी आहेत. आपल्या प्राचीन वाङ्मयातील अशा उल्लेखांचा अभ्यास करताना तत्कालीन निरीक्षणपद्धती, भाषेतील संदर्भ आणि आधुनिक वैज्ञानिक ज्ञान यांची तुलनात्मक चिकित्सा करणे आवश्यक आहे. विज्ञानवादी अभ्यासकांनीही या संदर्भांकडे पूर्वग्रहाशिवाय पाहायला हरकत नाही. मात्र प्रस्तुत श्लोकात सूर्याच्या निश्चलत्वाचा प्रत्यक्ष उल्लेख नसल्यामुळे हे निरीक्षण श्लोकाचा शब्दार्थ म्हणून नव्हे, तर प्राचीन चिंतनाच्या व्यापक अभ्यासाशी संबंधित स्वतंत्र विचार म्हणून समजून घेतले पाहिजे.

    या श्लोकात उपस्थित केलेले दोन्ही विचार अत्यंत महत्त्वाचे आहेत. पहिल्या मतानुसार वेदविहित कर्मांच्या आचरणाने अमरत्वाची प्राप्ती होऊ शकते. कर्मप्रधान मीमांसा परंपरेत वेदांचे प्रामाण्य आणि वेदविहित कर्मांचे महत्त्व विशेषत्वाने स्वीकारले जाते. यज्ञ, याग, मंत्रपठण आणि अन्य धार्मिक विधी यांना विशिष्ट फलप्राप्तीची साधने मानले जाते. वेद हे धर्मज्ञानाचे प्रमाण असल्यामुळे त्यांच्या आज्ञेनुसार कर्म करणे आवश्यक आहे, अशी या परंपरेची भूमिका आहे. ऋग्वेदातील पुरुषसूक्तात आलेला ‘यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः’ हा उल्लेख यज्ञपरंपरेच्या प्राचीन महत्त्वाची आठवण करून देतो. आदिपुरुष हिरण्यगर्भ आणि प्रजापती यांच्याशी संबंधित यज्ञविषयक वर्णनेही वैदिक परंपरेत आढळतात. तथापि, कर्माचे महत्त्व स्वीकारणे आणि केवळ कर्माने अंतिम मोक्ष प्राप्त होतो असे मानणे, या दोन भिन्न भूमिका आहेत. कर्मप्रधान विचारसरणीत कर्माच्या फलप्राप्तीला विशेष महत्त्व दिले जाते, तर ज्ञानप्रधान वेदान्तात आत्मस्वरूपाच्या अनुभूतीला अंतिम पुरुषार्थ मानले जाते.

    याच ठिकाणी मुंडकोपनिषदातील परा आणि अपरा विद्येचा विचार महत्त्वाचा ठरतो. मुंडकोपनिषदात ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्ववेद तसेच शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छंद आणि ज्योतिष यांचा समावेश अपरा विद्येत केला आहे. ज्या विद्येमुळे अक्षरब्रह्माचे ज्ञान प्राप्त होते, तिला परा विद्या म्हटले आहे. याचा अर्थ वेदांचा अवमान करणे असा अजिबात नाही. उलट, वेदांच्या अध्ययनातील कर्मप्रधान आणि ज्ञानप्रधान स्वरूपांमधील तात्त्विक भेद स्पष्ट करणे हा त्यामागील उद्देश आहे. अपरा विद्या लौकिक आणि वैदिक व्यवहाराचे ज्ञान प्रदान करते, तर परा विद्या मनुष्याला अंतिम सत्याच्या अनुभूतीकडे घेऊन जाते. वेदांचे अध्ययन करूनही जर मनुष्य केवळ बाह्य कर्मकांडात गुंतून राहिला आणि आत्मस्वरूपाच्या ज्ञानाकडे त्याची वाटचाल झाली नाही, तर त्या अध्ययनाचे अंतिम आध्यात्मिक प्रयोजन साध्य होत नाही. म्हणूनच वेदांचे प्रामाण्य स्वीकारतानाही वेदाध्ययनाच्या अंतिम उद्दिष्टाचा विचार करणे आवश्यक ठरते.

    या दोन विद्यांमधील सर्वांत महत्त्वाचा भेद त्यांच्या फलस्वरूपात आहे. कर्मातून प्राप्त होणारे फळ सामान्यतः क्षयशील मानले जाते. कर्माच्या माध्यमातून लौकिक समृद्धी, पुण्य किंवा विशिष्ट फलप्राप्ती होऊ शकते; परंतु त्या फलाला मर्यादा असतात. याउलट ब्रह्मज्ञानातून प्राप्त होणारी मुक्ती ही नित्य आणि अक्षय मानली जाते. त्यामुळे अंतिम पुरुषार्थाच्या दृष्टीने कर्मापेक्षा ज्ञानाला प्रधानत्व दिले जाते. कर्म मनुष्याला साधनेसाठी तयार करू शकते; परंतु अंतिम मुक्तीचे कारण आत्मस्वरूपाचे यथार्थ ज्ञान आहे, हा ज्ञानप्रधान वेदान्ताचा महत्त्वाचा सिद्धांत आहे. केवळ विधींचे आचरण केल्याने देहाच्या नश्वरतेवर विजय मिळत नाही. परंतु देह आणि आत्मा यांतील भेदाचे ज्ञान प्राप्त झाल्यास मृत्यूविषयीचा अज्ञानजन्य भयभाव कमी होऊ शकतो. याच अर्थाने अमरत्वाच्या संकल्पनेचा विचार केवळ शारीरिक अस्तित्वाच्या निरंतरतेच्या दृष्टीने न करता आत्मज्ञानाच्या दृष्टीने करणे आवश्यक आहे.

    याचा अर्थ कर्मकांड पूर्णतः निरर्थक आहे, असा होत नाही. उलट, कर्माचे स्थान आणि त्याची मर्यादा समजून घेणे आवश्यक आहे. मंत्राचा अर्थ जाणून केलेले पठण, तत्त्वज्ञान समजून केलेली उपासना आणि विवेकपूर्वक केलेले वेदविहित कर्म मनुष्याच्या अंतःकरणावर संस्कार घडवू शकतात. अर्थज्ञानाशिवाय केलेले यांत्रिक मंत्रपठण आणि अर्थबोधासह केलेली साधना यांच्यात मूलभूत अंतर आहे. परंपरेत मंत्रार्थज्ञानाच्या महत्त्वावर विशेष भर दिलेला आढळतो. अग्नीविषयीचे ज्ञान नसताना केवळ लाकडाचा संचय करून अग्नीचे प्रयोजन साध्य होत नाही, त्याचप्रमाणे साधनेमागील तत्त्वज्ञान न समजता केवळ बाह्य आचरणावर अवलंबून राहिल्यास त्याचे आध्यात्मिक प्रयोजन मर्यादित राहते. परंपरेत विदेहपती जनकांसारख्या ब्रह्मज्ञानी राजांच्या यज्ञकर्मांचे उल्लेखही आढळतात. त्यातून ज्ञान आणि कर्म यांचा संबंध सरसकट विरोधाचा नसून त्यांच्या प्रयोजनानुसार समजून घेण्याचा आहे, हे लक्षात येते. ज्ञानप्राप्तीनंतरही लोकसंग्रहासाठी किंवा कर्तव्यबुद्धीने कर्म केले जाऊ शकते; परंतु अशा कर्माचे स्वरूप आणि फलाभिलाषेने केलेल्या कर्माचे स्वरूप एकसमान नसते.

    येथे आणखी एक प्रश्न उपस्थित होतो. जर ज्ञानच मुक्तीचे प्रधान साधन असेल, तर कर्म करण्याची आवश्यकता काय? याचे उत्तर साधकाच्या अंतःकरणाच्या तयारीमध्ये दडलेले आहे. निष्काम भावनेने, कर्तव्यबुद्धीने आणि योग्य तत्त्वबोधाने केलेले कर्म मनाची शुद्धी घडविण्यास सहाय्यभूत ठरते. मन शुद्ध आणि स्थिर होत गेले की ब्रह्म जाणून घेण्याची उत्कट इच्छा, म्हणजेच ब्रह्मविविदिषा, निर्माण होण्यास अनुकूलता प्राप्त होते. या जिज्ञासेतून नित्य आणि अनित्य यांतील विवेक विकसित होतो. त्यानंतर साधकाला साधनचतुष्टयाचे महत्त्व समजू लागते. नित्यानित्यवस्तुविवेक, इहामुत्रफलभोगविराग, शमदमादि षट्संपत्ती आणि मुमुक्षुत्व या चार अंगांचा समावेश साधनचतुष्टयात केला जातो. आत्मज्ञानाच्या मार्गावर पुढे जाण्यासाठी ही अंतःकरणाची तयारी अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते. साधनचतुष्टयाचा विचार केल्याशिवाय आत्मज्ञानाच्या प्राप्तीसाठी आवश्यक असणाऱ्या साधकाच्या पात्रतेचे पूर्ण आकलन होत नाही. या संकल्पनेचे सविस्तर विवेचन स्वतंत्रपणे करणे आवश्यक आहे.

    कर्म आणि विद्या यांच्यातील संबंध समजून घेताना एक मूलभूत गोष्ट लक्षात ठेवली पाहिजे. कर्म हे साधन असू शकते; परंतु अंतिम साध्य नाही. कर्माच्या माध्यमातून मनुष्य आपल्या आचरणाला शिस्त लावू शकतो, चित्तशुद्धी साधू शकतो आणि आत्मचिंतनासाठी आवश्यक असणारी मानसिक पात्रता विकसित करू शकतो. मात्र अंतिम ज्ञानप्राप्ती ही केवळ बाह्य कृतींच्या संख्येवर किंवा कर्मकांडाच्या विस्तारावर अवलंबून नसते. त्यासाठी विवेक, वैराग्य, जिज्ञासा आणि आत्मस्वरूपाच्या यथार्थ बोधाची आवश्यकता असते. म्हणूनच कर्म आणि विद्या यांच्यातील भेद स्पष्ट करताना त्यांच्या परस्परपूरक भूमिकेचेही आकलन आवश्यक आहे. कर्माचा आश्रय घेऊन साधक ज्ञानमार्गासाठी पात्र होऊ शकतो; परंतु ज्ञानाच्या अंतिम अनुभूतीसाठी कर्माच्या फलाविषयीची आसक्ती सोडावी लागते. हा विचार समजला की कर्मकांडाच्या मर्यादा आणि ज्ञानमार्गाचे श्रेष्ठत्व या दोन्ही गोष्टी स्पष्ट होतात.

    सनत्सुजातीय भाष्याचा आजच्या काळातील सर्वांत मोठा संदेश म्हणजे मृत्यूवर विजय मिळवणे याचा अर्थ देहाला अनंतकाळ टिकवून ठेवणे असा नाही; तर देहाभिमान आणि अज्ञानाच्या पलीकडे जाऊन आत्म्याच्या वास्तविक स्वरूपाचे ज्ञान प्राप्त करणे असा आहे. देहाचा नाश आणि आत्म्याचे अविनाशी स्वरूप यांमधील भेद समजला की मृत्यूविषयीचा दृष्टिकोन बदलू लागतो. बाह्य कर्मकांडाच्या मर्यादा ओळखून ज्ञानप्रधान साधनेकडे वळण्याची प्रेरणा मिळते. मृत्यूचे भय हे केवळ शारीरिक अस्तित्व संपुष्टात येण्याच्या कल्पनेतून निर्माण होत नाही, तर स्वतःला केवळ देह मानण्याच्या अज्ञानातूनही निर्माण होते, अशी या तत्त्वज्ञानाची भूमिका आहे. आत्मस्वरूपाचा बोध झाल्यास देहाच्या नश्वरतेकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन बदलतो. म्हणूनच सनत्सुजातीयमधील अमरत्वाची संकल्पना ही केवळ दीर्घायुष्य किंवा मृत्यू टाळण्याच्या प्रयत्नांपेक्षा अधिक व्यापक आणि तात्त्विक स्वरूपाची आहे.

    म्हणूनच सनत्सुजातीय भाष्य हे केवळ प्राचीन धार्मिक वाङ्मय म्हणून वाचण्याचा विषय नाही. ते आत्मपरीक्षण, विवेक, तर्कशुद्ध चिंतन आणि आध्यात्मिक उन्नतीचा मार्ग दाखवणारे तत्त्वज्ञान आहे. आज भौतिक प्रगतीच्या शिखरावर पोहोचलेला मानवही मृत्यू, असुरक्षितता, मानसिक अस्थिरता आणि जीवनाच्या अंतिम प्रयोजनाविषयी अनुत्तरित प्रश्न घेऊन जगत आहे. विज्ञानाने विश्वाच्या रचनेविषयी आणि भौतिक घटनांविषयी विलक्षण ज्ञान उपलब्ध करून दिले आहे. परंतु मानवी जीवनाचा अर्थ, आत्मस्वरूपाचा शोध आणि अंतिम आध्यात्मिक समाधान यांसारखे प्रश्न तत्त्वचिंतनाच्या क्षेत्रातही महत्त्वाचे राहतात. विज्ञान आणि अध्यात्म यांची अभ्यासक्षेत्रे वेगवेगळी असली तरी मानवी जिज्ञासेच्या व्यापक प्रवासात दोन्हींचे स्वतंत्र महत्त्व आहे. अशा परिस्थितीत सनत्सुजातीय आपल्याला बाह्य जगाच्या शोधाबरोबरच स्वतःच्या अंतरंगाचा शोध घेण्याची प्रेरणा देते.

    कर्माचे महत्त्व नाकारू नका; परंतु कर्मालाच अंतिम साध्य समजू नका. कर्मातून अंतःकरणशुद्धी, अंतःकरणशुद्धीतून विवेक, विवेकातून आत्मजिज्ञासा आणि आत्मज्ञानातून मुक्ती—या आध्यात्मिक प्रवासाचा बोध करून घेणे, हीच सनत्सुजातीय भाष्य वाचण्याची आजची खरी आवश्यकता आहे.

    मनुष्याने स्वतःला केवळ नश्वर देह समजण्याऐवजी आपल्या अस्तित्वाच्या अंतिम अधिष्ठानाचा शोध घेतला पाहिजे. कारण मृत्यूचे रहस्य समजून घेण्याचा खरा मार्ग मृत्यूच्या भयापासून पळ काढण्यात नसून, जीवनाचे वास्तविक स्वरूप जाणून घेण्यात आहे. मृत्यूचे भय दूर करण्यासाठी अमर देहाचा शोध घेण्यापेक्षा अविनाशी आत्मतत्त्वाचे ज्ञान प्राप्त करणे, हाच सनत्सुजातीयच्या चिंतनाचा गाभा आहे.

    साधनचतुष्टय आणि आत्मज्ञानाच्या प्राप्तीसाठी आवश्यक असणाऱ्या अंतःकरणाच्या तयारीचे सविस्तर विवेचन पुढील भागात करू.

    लेखक – सुजीत भोगले

    क्रमशः…

  • || सनतसुजातीय अध्यात्मशास्त्र ||

    || सनतसुजातीय अध्यात्मशास्त्र ||

    भाग २

    सनतसुजातीय मध्ये विशेष काय आहे ?

                मृत्यू, त्याचे स्वरूप याच्यावर इतके प्रगल्भ आणि सखोल चिंतन अन्य कुठल्या धर्मात केले असल्याचे मला तरी ज्ञात नाही. मौन या संकल्पनेचे जे विवेचन भगवान सनतकुमार करतात ते वाचून आपण अक्षरशः थक्क होऊन जातो.

                हा विषय अत्यंत गंभीर आणि गहन असा आहे. याचे जडत्व आणि गुह्यता मंत्रमुग्ध करते.

                ज्याला खरोखर भारतीय तत्वज्ञानाची मूळ स्वरूपात तोंड ओळख करून घ्यायची असेल त्याच्या साठी अध्यात्म शास्त्राची ही सफर अत्यंत रमणीय होईल. पण माझी विनंती आहे की सर्वच साधकांनी याचा आस्वाद घेऊन याला होते होईल तितके आत्मसात करण्याचा प्रयास करावा.

                बौद्ध धम्माचा संसार असार आहे हा विचार, किंवा त्यांच्याकडील विपश्यना यांचे मूळ तुम्हाला इथे सापडेल.

                हे संपूर्ण तत्वज्ञान आत्मसात करून, ज्यावेळी तुम्ही हिंदू संप्रदायातील विलगलेल्या शाखांचे तत्वज्ञान अभ्यासाल ; तुम्हाला त्याचे मूळ नक्की कुठे आहे या वास्तवाची जाणीव होईल.

    आणि

                कोणताही विचार, तत्वज्ञान आणि जीवनप्रणाली ही सनातन धर्माच्या पायाच्या पासून उन्मुक्त आणि वेगळी अशी उभी राहिली नाही याची यथार्थ जाणीव होईल.

    वैशंपायन उवाच

    ततो राजा धृतराष्ट्रो मनीषी |

    सम्पूज्य वाक्यं विदुरेरीतं तत् ||

    सनत्सुजातं रहिते महात्मा |

    पप्रच्छ बुद्धिं परमां बुभूषन् || १ ||

    वैशंपायन म्हणाले..

                वैशंपायन हा व्यासांचा शिष्य आहे. जय अर्थात महाभारत ग्रंथाचे पहिले प्रतिपादन त्याने केले आहे. व्यासांच्या कडून त्याला हे ज्ञान प्राप्त झाले.

                विदुराने केलेल्या प्रतिपादनाच्या नंतर बुद्धिमान महात्मा धृतराष्ट्राने तू म्हटले आहेस ते सगळे योग्यच आहे असा अभिप्राय दिला. त्यानंतर संपूर्ण एकांत साधून ब्रह्मविद्येचा लाभ व्हावा या हेतूने त्याने भगवान सनतकुमार यांना आवाहन केले.

    भगवान सनतकुमार तिथे योगबलाने प्रकट झाले.

                तद्नंतर भगवान सनतकुमारांना पूर्णानंद – अद्वितीय- अश्या ब्रह्मविषयक ज्ञानाला जाणून घेण्याच्या हेतूने प्रश्न विचारला.

    धृतराष्ट्र उवाच

    सनत्सुजात यदिद्म श्रृणोमि |

    मृत्यूर्हि नास्तीति तवोपदेशम ||

    देवासुरा आचारन्ब्रम्हचर्य-

    ममृत्यवे तत्कतरतृ सत्यं || २ ||

                धृतराष्ट्र म्हणाले हे भगवान सनतसुजात, मनुष्याला मृत्यू नाही असा आपण आपल्या शिष्यांना उपदेश केला आहे असे मला विदुराने सांगितले आहे. परंतु इंद्रादी देव आणि विरोचनादी असुर यांनी मृत्यूला टाळून अमरत्व मिळवण्यासाठी ब्रह्मचर्याचे आचरण करून गुरूगृही वास केला.

                जर मृत्यू नाही असे आपले मत असेल तर देव आणि असुरांनी अमरत्व प्राप्त होण्यासाठी ब्रह्मचर्याचे आचरण कसे काय केले ? मृत्यू आहे हा पक्ष आणि मृत्यू नाही हा पक्ष या दोन पक्षातील सत्य पक्ष कोणता आहे ? याचे आपण मला कृपा करून मार्गदर्शन करा.

                सनतसुजात हे ब्रह्माचे पुत्र. परंतु स्त्रीपुरुष मिलनातून त्यांचा जन्म झाला नाही तर केवळ ज्ञानी पुत्राच्या कामनेने ब्रह्माने त्यांना जन्माला घातले. म्हणून त्यांचा उल्लेख सुजात असा केला जातो. सनातन ब्रह्माने सत्व प्रधान करून सनतकुमारांना जन्म दिला, जन्मतः बाह्यविषयांच्या पासून मुक्त होत सनत कुमारांनी सर्वज्ञता प्राप्त केली. त्यामुळे मृत्यू संदर्भात भाष्य करण्यास सर्वाधिक अधिकारी व्यक्ती सनतकुमारच होते. म्हणूनच धृतराष्ट्राने त्यांचा उल्लेख सनतसुजात असा केला.

                धृतराष्ट्राने हा प्रश्न विचारला त्याची तात्विक मीमांसा समजून घेऊ. मृत्यू आहे किंवा नाही असा प्रश्न तरी कसा निर्माण होऊ शकतो हा धृतराष्ट्राला संशय निर्माण होतो. त्यांनी याच हेतूने हा प्रश्न विचारला. सनतकुमार यांनी मृत्यू ही संकल्पना पूर्ण भिन्न पद्धतीने मांडली आहे आणि म्हणून तिला प्रतिज्ञास्वरूप मानले जाते. व्यवहारात किंवा शास्त्रात अश्या प्रतिज्ञेचे संरक्षण होऊ शकेल असा उल्लेखच नाही.

                जन्माला आलेल्या प्रत्येकाला मरण येतेच हे सत्य आहे. ज्याची उन्नती होते त्याचे पतन सुद्धा होतेच हाच नियम आहे. ज्याचा संयोग झाला आहे त्याचा वियोग पण होणारच आहे. त्याच प्रमाणे ज्याला जन्म मिळाला आहे त्याचा मृत्यू सुद्धा होणारच आहे. विश्वात प्रत्येक वस्तू कालांतराने नाश पावते तिचा परिच्छेद होतो. जन्माचा परिच्छेद मृत्यू आहे. त्यामुळे मृत्यू अटळ आहे. अश्या परिस्थितीत मृत्यू नाही असे सांगणे कसे तर्कसंगत होईल, हा प्रश्न धृतराष्ट्राच्या मनात निर्माण होतो.

                घट आणि अघट यांना एकाच वेळी मांडणे संभव नाही. त्याच प्रमाणे मृत्यू आणि अमरत्व यांची एका स्थितीत कामना करणे अशक्य आहे. विकार हेच जन्माचे कारण किंवा लक्षण आहे. त्याच प्रमाणे विकाराचेच चरम फळ म्हणजे मृत्यू आहे. जो जन्माला येतो तो मरणरुपी विकाराला प्राप्त होतो, मध्ये यौवन आदी अवस्थातून जात अंतिमतः मृत्युच्या अधीन होतो. या सगळ्याचा विचार केला तर देहाच्या जन्माच्या प्रमाणेच त्याचा मृत्यूची सुद्धा उत्पत्ती होते.

                विहित आयुष्यकालाचा क्षय झाला की मृत्यू जीवनाला व्यापतो. त्यावेळी कोणतेही मंत्रबळ, जपबळ, होमबळ किंवा औषधीबळ त्याचे रक्षण करू शकत नाही. अर्थात मृत्यूसमान जे काही आहे ती एक अनुभवसिद्ध गोष्ट आहे या गोष्टीचा छेद करू शकेल असे कोणतेही शास्त्र वचन सुद्धा नाही.

                समजा मृत्युच्या बद्दल संशयात्मक एखादे शास्त्र वचन असते तर शास्त्र वचन हे प्रमाण असते कारण व्यावहारिक सत्याच्या पलीकडे शास्त्र विचार असतो. याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे सूर्याचा नित्य होणारा उदय आणि असत आपण पहात असतो परंतु शास्त्रात मात्र सूर्याचा उल्लेख निश्चल असाच आहे.

                म्हणूनच शास्त्रात मांडलेले अनेक विषय हे व्यावहारिक अनुभवाच्या पेक्षा वेगळे असले तरी प्रमाण म्हणून स्वीकारले जातात.

    लेखक – सुजीत भोगले