महाराष्ट्राच्या राजकीय इतिहासात काही नेते सत्तेमुळे मोठे झाले, काही पदांमुळे प्रसिद्ध झाले, तर काहींनी राजकीय घराण्यांच्या पुण्याईवर आपली कारकीर्द उभी केली. पण बाळासाहेब ठाकरे हे या सगळ्यांपेक्षा वेगळे होते. त्यांनी सत्तेच्या खुर्चीवर बसून स्वतःची ताकद निर्माण केली नाही; उलट सत्तेच्या खुर्चीवर कोण बसणार, हे ठरवण्याइतकी राजकीय ताकद निर्माण केली!
बाळासाहेबांना मुख्यमंत्री व्हावे लागले नाही, कारण मुख्यमंत्री घडवण्याची ताकद त्यांच्या नेतृत्वात होती!
हीच बाळासाहेबांची खरी ओळख होती. आणि नेमकी हीच ओळख त्यांच्या राजकीय वारसदारांना कितपत जपता आली, हा आजचा सर्वांत अस्वस्थ करणारा प्रश्न आहे.
बाळासाहेबांनी शिवसेना स्थापन केली तेव्हा त्यांच्या मागे कोणतेही मोठे राजकीय घराणे नव्हते. सत्तेचा आश्रय नव्हता. सरकारी यंत्रणेचे पाठबळ नव्हते. होते ते व्यंगचित्रकाराचे भेदक निरीक्षण, मराठी माणसाच्या मनातील असंतोष ओळखण्याची क्षमता, विलक्षण वक्तृत्व आणि माणसांना संघटित करण्याची असामान्य ताकद!
या ताकदीच्या जोरावर त्यांनी महाराष्ट्राच्या राजकारणात एक असा पक्ष उभा केला, ज्याची दखल घेतल्याशिवाय कोणत्याही सत्ताधाऱ्याला पुढे जाता येत नव्हते.
आज मात्र परिस्थिती किती बदलली आहे!
बाळासाहेबांनी निर्माण केलेल्या शिवसेनेचे नाव, चिन्ह आणि संघटनात्मक वारसा यांवरून संघर्ष सुरू आहे. पक्षाचे विभाजन झाले आहे. एकेकाळी एका आदेशावर रस्त्यावर उतरणारा शिवसैनिक आज वेगवेगळ्या राजकीय छावण्यांमध्ये विभागला गेला आहे.
या परिस्थितीची जबाबदारी केवळ विरोधकांवर ढकलून चालणार नाही. ज्यांच्याकडे नेतृत्वाची सूत्रे होती, त्यांनाही स्वतःच्या निर्णयांचा हिशेब द्यावा लागेल.
बाळासाहेबांची सत्ता मंत्रालयात नव्हती; ती शिवसैनिकांच्या काळजात होती!
बाळासाहेब ठाकरे यांच्या नेतृत्वाचे सर्वांत मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे पदापेक्षा त्यांचा प्रभाव मोठा होता.
त्यांच्या एका भाषणाने राजकीय वातावरण बदलत असे. त्यांच्या एका भूमिकेमुळे राज्यातील राजकीय समीकरणांना कलाटणी मिळत असे. त्यांच्या व्यंगचित्रात जेवढी धार होती, तेवढीच त्यांच्या शब्दांत होती.
बाळासाहेबांचे राजकारण केवळ घोषणांचे नव्हते. त्यात मराठी अस्मितेची भावनिक ताकद होती, हिंदुत्वाची ठाम राजकीय भूमिका होती आणि सामान्य कार्यकर्त्याला स्वतःचे अस्तित्व जाणवून देण्याची क्षमता होती.
अर्थात त्यांच्या आक्रमक राजकारणावर टीकाही झाली. शिवसेनेच्या काही आंदोलनपद्धती, हिंसक घटना आणि भूमिकांवर गंभीर आक्षेप घेतले गेले. त्या इतिहासाकडे दुर्लक्ष करता येणार नाही.
तरीही त्यांच्या नेतृत्वाचे संघटनात्मक सामर्थ्य नाकारता येत नाही.
बाळासाहेबांच्या काळात शिवसैनिकाला वाटत असे की, आपल्यामागे एक ताकदवान नेता उभा आहे. आपल्यावर अन्याय झाला तर मातोश्रीपर्यंत आपला आवाज पोहोचू शकतो.
आज प्रश्न असा आहे की, त्या विश्वासाची जागा कोणत्या नेतृत्वाने घेतली?
मातोश्रीचा पत्ता वारशाने मिळू शकतो; पण मातोश्रीबद्दल शिवसैनिकांच्या मनात असलेला विश्वास वारशाने मिळत नाही!
बाळासाहेबांनी नेते घडवले; आज नेते पक्ष सोडून का जातात?
शिवसेनेच्या इतिहासातील सर्वांत महत्त्वाची बाब म्हणजे बाळासाहेबांनी निर्माण केलेली नेतृत्वाची दुसरी फळी.
मनोहर जोशी, सुधीर जोशी, प्रमोद नवलकर, लीलाधर डाके, दत्ता नलावडे, दत्ताजी साळवी, सुभाष देसाई यांसारख्या नेत्यांनी पक्षाच्या संघटनात्मक विस्तारात मोठी भूमिका बजावली.
ही माणसे केवळ बाळासाहेबांच्या मागे उभी राहणारी गर्दी नव्हती. त्यांच्याकडे स्वतःची राजकीय क्षमता होती, जनसंपर्क होता, प्रशासकीय समज होती आणि कार्यकर्त्यांमध्ये विश्वासार्हता होती.
बाळासाहेबांनी स्वतःपेक्षा वेगळे व्यक्तिमत्त्व असलेल्या नेत्यांनाही पक्षात स्थान दिले. म्हणूनच शिवसेना एका व्यक्तीभोवती फिरणारी संघटना न राहता महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यात पोहोचणारी राजकीय शक्ती बनली.
आज मात्र शिवसेनेच्या नेतृत्वापुढे एक कटू प्रश्न उभा आहे.
नारायण राणे बाहेर पडले. राज ठाकरे यांनी स्वतंत्र पक्ष स्थापन केला. पुढे एकनाथ शिंदे यांच्या नेतृत्वाखाली मोठे बंड झाले. अनेक खासदार, आमदार आणि पदाधिकाऱ्यांनी उद्धव ठाकरे यांची साथ सोडली.
या प्रत्येक घटनेमागे स्वतंत्र राजकीय कारणे होती. काही नेत्यांच्या वैयक्तिक महत्त्वाकांक्षा होत्या, काहींना पक्षातील निर्णयप्रक्रियेबद्दल आक्षेप होते, तर काहींनी बदलत्या सत्तासमीकरणांनुसार आपली भूमिका ठरवली.
मात्र एवढ्या मोठ्या प्रमाणावर नेतृत्व बाहेर पडत असेल, तर त्यामागील सर्व कारणे केवळ गद्दारी या एका शब्दात सामावून घेता येणार नाहीत.
एक नेता पक्ष सोडतो, तेव्हा त्याच्या निष्ठेवर प्रश्न उपस्थित होतो. पण सातत्याने नेते पक्ष सोडत असतील, तर नेतृत्वाच्या कार्यपद्धतीवरही प्रश्न उपस्थित होणारच!
या प्रश्नापासून ठाकरे नेतृत्वाला पळ काढता येणार नाही.
शिवसेनेची शाखा हे कार्यालय नव्हते; ती सामान्य माणसाची ताकद होती!
बाळासाहेबांच्या शिवसेनेची खरी शक्ती केवळ शिवाजी पार्कच्या सभेत नव्हती. ती मुंबईच्या गल्लीबोळांत, उपनगरांत आणि महाराष्ट्रातील गावागावांत उभ्या राहिलेल्या शाखांमध्ये होती.
शाखाप्रमुख हा केवळ पक्षाचा पदाधिकारी नव्हता. परिसरातील नागरिकांच्या अडचणी सोडवण्यासाठी धावून जाणारा स्थानिक चेहरा होता.
नोकरीचा प्रश्न असो, रुग्णालयातील अडचण असो, स्थानिक प्रशासनाशी संघर्ष असो किंवा अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवण्याची वेळ असो, शिवसेनेची शाखा ही अनेकांसाठी आधाराची जागा होती.
याच शाखासंस्कृतीने शिवसेनेला जनाधार मिळवून दिला.
पण पुढे राजकारणाचे स्वरूप बदलत गेले. पक्षाची सत्ता वाढली, नेतृत्वाभोवती राजकीय सल्लागारांची वर्तुळे निर्माण झाली आणि माध्यमांतील प्रतिमेला वाढते महत्त्व मिळाले.
आज शिवसेनेच्या कोणत्याही गटाने स्वतःला विचारले पाहिजे की, सामान्य नागरिकांसाठी शाखा पूर्वीइतकी प्रभावी राहिली आहे का?
सोशल मीडियावरील लाखो फॉलोअर्स, सभांमधील टाळ्या आणि दूरचित्रवाणीवरील चर्चांमधील आक्रमक वक्तव्ये यांमुळे प्रतिमा निर्माण होऊ शकते.
पण प्रतिमा आणि संघटना या वेगळ्या गोष्टी आहेत.
सोशल मीडियावर नेता लोकप्रिय होऊ शकतो; पण रस्त्यावर कार्यकर्त्याच्या खांद्याला खांदा लावून उभे राहिल्याशिवाय चळवळ उभी राहत नाही!
उद्धव ठाकरे : मुख्यमंत्रीपद मिळाले, पण शिवसेनेची एकजूट टिकली का?
उद्धव ठाकरे यांच्या राजकीय कारकिर्दीचे मूल्यमापन करताना त्यांच्या मुख्यमंत्रीपदाच्या कार्यकाळाची नोंद घ्यावीच लागेल.
२०१९ मध्ये भाजपशी युती तुटल्यानंतर त्यांनी काँग्रेस आणि राष्ट्रवादी काँग्रेससोबत महाविकास आघाडीचे सरकार स्थापन केले. हा महाराष्ट्राच्या राजकारणातील अत्यंत महत्त्वाचा निर्णय होता.
उद्धव ठाकरे यांच्या समर्थकांच्या मते, भाजपने सत्तावाटपाबाबत अपेक्षित भूमिका न घेतल्याने हा निर्णय अपरिहार्य होता. विरोधकांच्या मते, हिंदुत्व आणि काँग्रेसविरोधाच्या भूमिकेवर उभ्या राहिलेल्या शिवसेनेच्या पारंपरिक राजकीय ओळखीपासून हा मोठा बदल होता.
दोन्ही बाजूंचे युक्तिवाद असले तरी एक वास्तव नाकारता येणार नाही.
या निर्णयानंतर शिवसेनेतील अंतर्गत मतभेद अधिक तीव्र झाले आणि अखेरीस २०२२ मध्ये पक्षात मोठी फूट पडली.
या फुटीला भाजपचे राजकारण, सत्तेची समीकरणे आणि बंडखोर नेत्यांच्या महत्त्वाकांक्षा कारणीभूत असल्याचे आरोप झाले. मात्र पक्षांतर्गत संवाद, नेतृत्वापर्यंत पोहोचण्याची व्यवस्था आणि नाराज नेत्यांचे प्रश्न हाताळण्याची पद्धत यांचाही विचार करावा लागेल.
मुख्यमंत्रीपद मिळवणे हे राजकीय यश असू शकते. पण त्या सत्ताकाळात स्वतःच्या पक्षातील मोठा गट दुरावला, तर त्या यशाचे मूल्यमापन अधिक कठोरपणे करावे लागते.
बाळासाहेबांनी मुख्यमंत्रीपद न स्वीकारताही शिवसेनेवर प्रभाव राखला. उद्धव ठाकरे मुख्यमंत्री झाले; पण त्यांच्या नेतृत्वाखाली पक्षाची एकजूट टिकू शकली नाही. हा विरोधाभास दुर्लक्षित कसा करणार?
राज ठाकरे : बाळासाहेबांची शैली लाभली; पण संघटनात्मक सामर्थ्य कुठे आहे?
राज ठाकरे यांच्याकडे प्रभावी वक्तृत्व आहे, व्यंगचित्रकाराची दृष्टी आहे आणि मराठी अस्मितेच्या प्रश्नांवर आक्रमक भूमिका घेण्याची क्षमता आहे.
त्यांच्या सभांना गर्दी जमते. त्यांच्या भाषणातील विनोद, उपरोध आणि राजकीय प्रहार यांची चर्चा होते.
पण गर्दी म्हणजे संघटना नव्हे आणि टाळ्यांचा कडकडाट म्हणजे मतपेटीतील विजय नव्हे.
महाराष्ट्र नवनिर्माण सेनेच्या स्थापनेनंतर राज ठाकरे यांनी मराठी माणसाच्या प्रश्नांवर स्वतंत्र राजकीय स्थान निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला. काही निवडणुकांत पक्षाला यशही मिळाले.
मात्र दीर्घकालीन राज्यव्यापी संघटना उभारण्यात मनसेला अपेक्षित यश मिळालेले नाही.
राज ठाकरे यांच्या नेतृत्वापुढील सर्वांत मोठा प्रश्न हाच आहे.
एखाद्या नेत्याच्या भाषणासाठी हजारो लोक येतात; पण त्याच नेत्याच्या पक्षाला निवडणुकीत सातत्याने अपेक्षित यश मिळत नसेल, तर त्यामागील कारणांचा शोध घ्यावा लागतो.
बाळासाहेबांच्या आवाजाची आठवण करून देणारे भाषण करता येईल; पण बाळासाहेबांसारखी संघटना उभी करण्यासाठी भाषणापलीकडचे कर्तृत्व लागते!
राज ठाकरे यांनी स्वतःच्या नेतृत्वाचे मूल्यमापन करताना हा फरक स्वीकारला पाहिजे.
भाजप–शिवसेना युती : बाळासाहेबांची दूरदृष्टी आणि पुढील पिढीचे राजकारण
बाळासाहेब ठाकरे आणि प्रमोद महाजन यांच्या राजकीय संबंधांनी महाराष्ट्रात भाजप-शिवसेना युतीला महत्त्वाचे स्थान मिळवून दिले.
बाळासाहेबांची जनमानसावर पकड आणि प्रमोद महाजन यांची निवडणूक रणनीती यांचा संगम दोन्ही पक्षांसाठी उपयुक्त ठरला.
या युतीमध्ये मतभेद नव्हते असे नाही. जागावाटप, नेतृत्व आणि सत्तेच्या प्रश्नांवर संघर्षही झाले.
पण राजकीय मैत्री टिकवण्यासाठी आवश्यक असलेला संवाद आणि परस्पर सन्मान या नात्यात महत्त्वाचा होता.
२०१९ मध्ये मात्र भाजप आणि शिवसेनेतील मतभेद इतके वाढले की तीन दशकांहून अधिक काळ टिकलेली युती तुटली.
युती तुटण्याची जबाबदारी कोणाची, यावर आजही दोन्ही बाजूंचे वेगवेगळे दावे आहेत.
मात्र राजकीय नेतृत्वाची खरी कसोटी केवळ आपली भूमिका योग्य असल्याचे सांगण्यात नसते. संघर्षाचे दीर्घकालीन परिणाम ओळखण्यातही असते.
आज ठाकरे नेतृत्वाने स्वतःला विचारले पाहिजे की, त्या निर्णयांमुळे शिवसेनेची स्वतंत्र राजकीय ताकद वाढली की कमी झाली?
राजकारणात स्वाभिमान महत्त्वाचा असतोच. पण स्वाभिमान आणि राजकीय रणनीती यांच्यातील समतोल साधता आला नाही, तर त्याची किंमत संपूर्ण संघटनेला मोजावी लागते.
होयबांची गर्दी म्हणजे नेतृत्वाची ताकद नव्हे!
कोणत्याही राजकीय पक्षाच्या अधोगतीची सुरुवात नेत्याभोवती केवळ स्तुती करणाऱ्या लोकांची गर्दी वाढू लागते तेव्हा होते.
नेत्याच्या प्रत्येक निर्णयाला योग्य म्हणणारे, प्रत्येक टीकेला विरोधकांचे कारस्थान ठरवणारे आणि वास्तवापेक्षा नेत्याला आनंद देणारी माहिती पुरवणारे सहकारी कोणत्याही संघटनेसाठी धोकादायक असतात.
बाळासाहेबांच्या नेतृत्वाखाली स्वतंत्र राजकीय व्यक्तिमत्त्व असलेले अनेक नेते कार्यरत होते.
आजच्या ठाकरे नेतृत्वाभोवती स्वतंत्र मत मांडणाऱ्यांना किती वाव आहे, हा प्रश्न विचारणे आवश्यक आहे.
पक्षातील पदाधिकारी नेतृत्वाशी असहमत होऊ शकतात का? स्थानिक कार्यकर्त्यांच्या तक्रारी थेट वरिष्ठांपर्यंत पोहोचतात का? नव्या नेतृत्वाला संधी देताना निष्ठेबरोबर कार्यक्षमतेचाही विचार होतो का?
हे प्रश्न केवळ उद्धव ठाकरे किंवा राज ठाकरे यांच्यापुरते मर्यादित नाहीत. प्रत्येक राजकीय पक्षाला लागू होतात.
मात्र बाळासाहेबांच्या वारशाचा दावा करणाऱ्या नेतृत्वाकडून या बाबतीत अधिक अपेक्षा असणे स्वाभाविक आहे.
नेत्याभोवती होयबा असतील तर त्याचा अहंकार वाढतो; पण नेत्याभोवती स्वतंत्र विचार करणारे सहकारी असतील तर संघटना वाढते!
बाळासाहेबांचा वारसा म्हणजे केवळ आडनाव नाही!
भारतीय राजकारणात घराणेशाही ही नवी गोष्ट नाही. काँग्रेसपासून अनेक प्रादेशिक पक्षांपर्यंत राजकीय वारसदारांना नेतृत्वाच्या संधी मिळाल्या आहेत.
पण वारशाने मिळालेली संधी आणि स्वतःच्या कर्तृत्वाने मिळवलेली जनमान्यता यांत मोठा फरक असतो.
उद्धव ठाकरे हे बाळासाहेबांचे पुत्र आहेत. राज ठाकरे हे त्यांचे पुतणे आहेत. या नात्यामुळे त्यांना राजकीय ओळख मिळाली, हे वास्तव आहे.
मात्र त्या ओळखीला स्वतःच्या कर्तृत्वाने किती व्यापक स्वरूप दिले, याचे उत्तर त्यांच्या राजकीय कामगिरीतूनच मिळेल.
बाळासाहेबांच्या नावाने सभा घेणे, त्यांच्या प्रतिमेसमोर नतमस्तक होणे, त्यांच्या भाषणांचे संदर्भ देणे आणि त्यांच्या विचारांचा वारसा सांगणे सोपे आहे.
कठीण आहे ते त्यांच्या कार्यपद्धतीतील संघटनकौशल्य आत्मसात करणे.
सामान्य कार्यकर्त्याला नेता बनवणे, पक्षात मतभिन्नतेला स्थान देणे, राजकीय मित्र जोडणे, विरोधकांची ताकद ओळखणे आणि स्वतःपेक्षा संघटनेला मोठे बनवणे, हे बाळासाहेबांच्या नेतृत्वातून शिकण्यासारखे आहे.
बाळासाहेबांचे आडनाव मिळणे ही जन्माची गोष्ट आहे; पण बाळासाहेबांची राजकीय उंची गाठणे ही कर्तृत्वाची कसोटी आहे!
शिवसेना संपली नाही; पण तिच्या मूळ स्वरूपाचे काय झाले?
आज शिवसेना दोन प्रमुख राजकीय प्रवाहांत विभागली गेली आहे. एकनाथ शिंदे यांच्या नेतृत्वाखालील शिवसेना आणि उद्धव ठाकरे यांच्या नेतृत्वाखालील शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे) हे स्वतंत्र राजकीय अस्तित्व घेऊन पुढे जात आहेत.
राज ठाकरे यांची महाराष्ट्र नवनिर्माण सेनाही मराठी अस्मितेच्या राजकारणात आपले स्थान निर्माण करण्याचा प्रयत्न करत आहे.
या सर्व राजकीय प्रवाहांमध्ये बाळासाहेबांच्या वारशाचे संदर्भ दिले जातात.
मात्र एक महत्त्वाचा प्रश्न अनुत्तरित आहे.
बाळासाहेबांनी निर्माण केलेल्या शिवसैनिकांच्या एकजुटीचे काय झाले?
एकेकाळी एका नेतृत्वाखाली काम करणारे कार्यकर्ते आज परस्परांविरोधात निवडणुका लढवत आहेत. बाळासाहेबांच्या विचारांचे खरे वारसदार कोण, यावर राजकीय संघर्ष सुरू आहे.
या संघर्षात सर्वाधिक नुकसान कोणाचे झाले?
केवळ एका पक्षाचे नाही. त्या संघटनात्मक संस्कृतीचे झाले, जिने सामान्य मराठी तरुणाला राजकारणात नेतृत्व करण्याची संधी दिली होती.
शिवसेनेची आजची अवस्था समजून घेण्यासाठी केवळ भाजपच्या रणनीतीकडे किंवा निवडणूक आयोगाच्या निर्णयांकडे पाहून चालणार नाही. ठाकरे नेतृत्वातील अंतर्गत मतभेद, संघटनात्मक मर्यादा आणि राजकीय निर्णय यांचीही कठोर चिकित्सा करावी लागेल.
बाळासाहेबांचे खरे स्मारक उभारायचे असेल तर…
बाळासाहेबांचे भव्य स्मारक उभारता येईल. त्यांच्या नावाने रस्ते, चौक आणि संस्था निर्माण करता येतील. त्यांच्या जयंतीला मोठमोठ्या सभा घेता येतील.
पण त्यामुळे बाळासाहेबांची शिवसेना पुन्हा निर्माण होणार नाही.
त्यासाठी कार्यकर्त्यांना पुन्हा केंद्रस्थानी आणावे लागेल. शाखांना लोकांच्या प्रश्नांशी जोडावे लागेल. सक्षम दुसरी फळी निर्माण करावी लागेल. स्थानिक नेतृत्वाला निर्णय घेण्याचे स्वातंत्र्य द्यावे लागेल.
मराठी तरुणांचे रोजगार, महाराष्ट्रातील उद्योग, शिक्षण, स्थानिक स्वराज्य संस्था, मुंबईचे बदलते सामाजिक-आर्थिक स्वरूप आणि ग्रामीण महाराष्ट्राच्या समस्या यांवर सातत्यपूर्ण काम करावे लागेल.
हिंदुत्व असो किंवा मराठी अस्मिता, या भूमिका केवळ निवडणुकीतील घोषणांपुरत्या मर्यादित ठेवून चालणार नाहीत. त्यांचे सामाजिक आणि राजकीय परिणामही स्पष्ट करावे लागतील.
सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे पक्षातील प्रत्येक कार्यकर्त्याला नेतृत्व आपले आहे, असा विश्वास वाटला पाहिजे.
कारण बाळासाहेबांची खरी ताकद त्यांच्या नावात नव्हती; त्यांच्या मागे उभ्या राहिलेल्या शिवसैनिकांच्या विश्वासात होती.
शेवटचा सवाल : बाळासाहेबांनी शिवसेना घडवली; त्यांच्या वारसदारांनी काय घडवले?
बाळासाहेब ठाकरे हे महाराष्ट्राच्या राजकीय इतिहासातील एक असामान्य व्यक्तिमत्त्व होते.
त्यांच्या विचारांशी मतभेद असू शकतात. त्यांच्या राजकीय भूमिकांवर कठोर टीकाही होऊ शकते. पण त्यांनी शून्यातून उभ्या केलेल्या संघटनेची ताकद आणि महाराष्ट्राच्या राजकारणावर निर्माण केलेला प्रभाव नाकारता येणार नाही.
त्यांनी शिवसेना निर्माण केली. शिवसैनिक घडवले. नेते घडवले. सामान्य कार्यकर्त्याला राजकीय महत्त्वाकांक्षा दिली. महाराष्ट्राच्या राजकीय समीकरणांवर दीर्घकाळ प्रभाव राखला.
आज त्यांच्या वारसदारांसमोर मात्र वेगळीच परिस्थिती आहे.
उद्धव ठाकरे यांना पक्षातील फुटीचे परिणाम भोगावे लागत आहेत. राज ठाकरे यांना आपल्या लोकप्रियतेचे स्थिर निवडणूक यशात रूपांतर करण्याचे आव्हान आहे. एकनाथ शिंदे यांच्या नेतृत्वाखालील शिवसेनेलाही बाळासाहेबांच्या वारशाचा दावा करताना स्वतंत्र संघटनात्मक ओळख अधिक मजबूत करावी लागणार आहे.
म्हणूनच हा प्रश्न केवळ ठाकरे घराण्यापुरता मर्यादित नाही. बाळासाहेबांच्या नावाने राजकारण करणाऱ्या प्रत्येक नेत्याला तो लागू होतो.
बाळासाहेबांनी शिवसेनेला स्वतःच्या व्यक्तिमत्त्वापेक्षा मोठे करण्याचा प्रयत्न केला. आजचे नेतृत्व मात्र स्वतःची राजकीय ओळख टिकवण्यासाठी बाळासाहेबांच्या नावाचा आधार घेताना दिसते, हीच या इतिहासातील सर्वांत मोठी विसंगती आहे!
नेतृत्वाची खरी कसोटी वारसा मिळवण्यात नसते. तो वारसा अधिक समृद्ध करून पुढच्या पिढीकडे सोपवण्यात असते.
आजच्या नेतृत्वाने स्वतःला विचारले पाहिजे की, आपण बाळासाहेबांच्या नावाचा राजकीय उपयोग करत आहोत, की त्यांच्या कार्यपद्धतीतील सामर्थ्य आत्मसात करत आहोत?
बाळासाहेबांनी महाराष्ट्राला शिवसेना दिली. पण आजचे नेतृत्व महाराष्ट्राला कोणती नवी संघटनात्मक ताकद देत आहे?
बाळासाहेबांनी कार्यकर्त्यांमधून नेते घडवले. आजचे नेतृत्व स्वतःपेक्षा मोठे होऊ शकणारे किती नेते घडवत आहे?
बाळासाहेबांनी सत्तेच्या बाहेर राहूनही राजकारणावर प्रभाव राखला. आजचे नेतृत्व सत्ता मिळवण्यासाठी आणि टिकवण्यासाठी किती तडजोडी करत आहे?
या प्रश्नांची उत्तरे केवळ भाषणांतून मिळणार नाहीत. ती संघटनेच्या कामातून आणि जनतेच्या विश्वासातून मिळतील.
बाळासाहेबांची शिवसेना ही केवळ एक राजकीय संघटना नव्हती. ती एका काळाची मानसिकता होती, एका पिढीची राजकीय ओळख होती आणि सामान्य शिवसैनिकाच्या स्वाभिमानाचे प्रतीक होती.
त्या चळवळीचे विभाजन झाले, तिचे राजकीय स्वरूप बदलले; पण तिच्या इतिहासाचे महत्त्व कमी झालेले नाही.
आता प्रश्न एवढाच आहे की, त्या इतिहासातून नवे नेतृत्व घडणार की केवळ जुन्या आठवणींवर पुढचे राजकारण चालणार?
कारण बाळासाहेबांचा फोटो लावून बाळासाहेब होता येत नाही. त्यांचे आडनाव लावून त्यांची उंची गाठता येत नाही. आणि त्यांच्या नावाने मते मागून त्यांच्यासारखी संघटना उभी करता येत नाही!
बाळासाहेबांची शिवसेना पुन्हा होणे नाही, असे म्हणण्याची वेळ आली असेल, तर ती केवळ काळाची शोकांतिका नाही; तो त्यांच्या राजकीय वारसदारांच्या नेतृत्वापुढे उभा राहिलेला सर्वांत कठोर प्रश्न आहे!
वारसा बाळासाहेबांचा होता… पण त्या वारशाचे भवितव्य घडवण्याची जबाबदारी आजच्या नेतृत्वाची होती. इतिहास आता त्याच जबाबदारीचा हिशेब मागत आहे!
प्रस्तुती : गुरूवर्य प्रा. दयानंद नेने, सल्लागार आणि विश्लेषक, यूट्यूब चॅनल अनिल गगनभेदी थत्ते


प्रतिक्रिया व्यक्त करा